Oorlogsdagboek Goffe Miedema

deel I (1939-1943)

 

 

  

  

  

  

  

  

  

  

  

Zondagmorgen 1 september 1939

 ... Ik zit bij de radio en zie naar buiten. Het is bij elven. Op straat loopt voor C en A een vader met een paar kleine kinderen die luidruchtig alle “pakjes van die kleine man” staan aan te prijzen. Hun heldere stemmetjes klinken tot me door. De klok van B.B.C. tikt monotoon de seconden weg, tik, tik, tik, zonder ophouden, tot plotseling het slagwerk begint te lopen en elf zware slagen aftelt. Direct er na de omroeper: This is the B.B.C. Mr. Chamberlain is speaking, en een ieder op de hele wereld die zit te luisteren weet wat er gezegd zal worden. De oorlog tussen Engeland en Duitschland is uitgebroken en een feit. Hoorbaar geëmotioneerd spreekt Chamberlain z´n korte reden uit en de oorlog heeft z´n begin gevonden. Hoe lang hebben we dat al niet aan zien komen.

Op straat is alles nog precies hetzelfde. De twee kinderen drukken hun neusjes plat tegen de grote spiegelruiten en de vader rookt er rustig een sigaartje bij. Dat er zulke grote veranderingen en gebeurtenissen voor de deur staan is niet te zien terwijl toch ieder voelt dat ze zullen gaan gebeuren. Het is verwonderlijk, je ziet eens om je heen, doch alles is hetzelfde gebleven. Bij v.d. Velde komen de bulletins al op de ramen en de eerste mensen blijven staan lezen en zeggen er soms enkele woorden over, tegen elkaar. Zo heel veel aandacht lijkt wel of men er niet aan schenkt. De spanning is groot geweest in deze laatste maanden na de inval van Duitschland in Polen dat ieder op z´n vingers kon uitrekenen dat de oorlog verklaard zou worden. Feitelijk zaten we de laatste jaren aldoor in spanning. Er was telkens weer wat anders. Europa was een vulkaan geworden en aan spanning wen je ook.

Het personeel was de Augustusmaand op Ameland. Jeltje bleef er maar die week der oorlogsverklaring. De verandering voor ons land lijkt nog niet te komen van vandaag op morgen. Ook wij met z´n vieren Pa, Moe, Ger en ik zijn er prettig geweest, het was er zo rustig, weinig opwindende kranten enz. Pa knapte er tenminste reusachtig van op. Hij leek veel minder last te hebben van z´n hartkwaal en we hadden hoop dat hij gesterkt de winter tegemoet kon zien.

De zondagavond van de oorlogsverklaring gaan Ger en ik gewoon om half elf naar bed, doch we kunnen niet best slapen. Het is wat warm, en het gepraat over de oorlog maakt dat we niet best direct in slaap kunnen vallen. Het kan bij Ger ook komen van de baby die ze in november verwacht dat het zowat twaalf uur is dat we nog wakker liggen en naar de enkele mensen luisteren die nog op straat lopen te praten. Het raam staat een eindje open zodat alles zo duidelijk te horen is rondom middernacht als het bladstil is. Heel zacht begint er in de verte iets te brommen, een auto zeker, doch nee het wordt steeds sterker en dan weten we het heel zeker dat zijn de eerste Tommy´s die daar vliegen. Plotseling gaan de lichten uit en zitten we in het donker. Voor de eerste keer een vreemde en ook wel wat angstige gewaarwording. Wat gaan we nu beleven? Doch er gebeurt niets. Ze vliegen alleen maar over. Afweergeschut en zoeklichten hebben we niet, dus te beginnen is er niets.

De volgende dag een druk gepraat er over natuurlijk. Er is dan zo veel te zeggen en ieder lucht z´n gemoed door veel te vertellen. Diezelfde dag nog kwam er zoeklicht en afweergeschut en stelde dit zich om de stad heen. Vanuit Den Haag werden geregeld protesten de wereld in gestuurd wat echter een verdraaid klein beetje hielp omdat ´s nachts moeilijk uit te maken valt of het nu Duitsche of Engelsche machines waren die ons grondgebied schonden.

 

Maandag 2 september 1939

In de zaak begon de maandag dus 2 september de drukte direct en dat duurde enige maanden lang tot begin december toen de koopwoede verdwenen was doch de prijzen een flink stuk gestegen waren. Te veel soms door de koopwoede. Later kwam alles wat in gematigder banen te lopen. Al met al was de omzet in 1939 heel goed.

 

28 november 1939

Met Ger was alles in orde en half november begonnen alle tekenen er op te wijzen dat de geboorte voor de deur stond. De 28ste november belden we mevrouw Atsema op, die aan kwam en samen gingen de dames naar het Diakonessenhuis waar ik tegen elven op het bezoekuur kwam. De dame zat in een gemakkelijke stoel plaatjes te zien, had wel tamelijk veel pijn. ´s Middags en ´s avonds kwam ik er ook nog, maar bijzondere dingen waren er niet aan de hand. Ik ging die avond met het idee naar huis dat het de volgende dag wel zou worden, maar dat pakte evenwel anders uit want ik was nog maar net uit het ziekenhuis weg of de ween zetten in en na een lange lijdensweg was de baby er eindelijk om 5 uur in de morgen van de 29sten november. Dr. Overbosch belde me op en vertelde dat Ger een flinke dochter had.

Toen ik even later in het Diakonessenhuis kwam lag ze al in een bed. Het had haar niet zuinig aangegrepen, de bevalling was niet gemakkelijk geweest. Bij haar op de kamer was Mevrouw Bethlehem die de vorige avond was gekomen en heel vlug klaar was, ook een meisje. Even later kwam Dr. Overbosch me weer halen en nam me mee naar de kinderafdeling waar het wiegje van onze jonge dochter stond. Het zijn wel heel erg kleine hoopjes mens. De zuster nam haar eruit en liet me Marijke Jacoba zien, ze had de oogjes open doch zien doen ze de eerste tijd niets.

Toen maar vlug op de fiets naar de Groningerstraatweg waar ze een slapeloze nacht achter de rug hadden. Ger en ik hadden afgesproken om niets te zeggen aan Pa en Moe maar dat pakte verkeerd uit, want ik had de vorige dag Pa op straat getroffen die naar Ger toe wilde en toen moest ik wel zeggen dat ze al in het Diakonessenhuis was. Alle vier ouders waren in de wolken met hun eerste kleinkinderen. Ger werd begraven onder de cadeautjes en de bloemen. Wanneer ik op de kamer van beide moeders kwam dan eerst even zien in het wiegje van Marijke en dan in dat van Jeltje. Beide moeders vonden om strijd hun dochter het liefste, al vertelden ze dat niet aan elkaar.

Na veertien dagen kwam Ger weer thuis na de strijd met Dr. Overbosch want ze wilde uit het ziekenhuis weg, ze was daar niet eens haar eigen baas. Thuis werd ze geholpen door Mevrouw Atsema in de eerste morgen dat weer in eigen home was en ze het `wurm` zouden helpen maar de verwarming vertikte het en ging uit. De koude was toen al ingezet en het vroor behoorlijk terwijl Marijke geen warmte kon ontberen. Om twaalf uur werkte de kachel weer. Sneeuw en vorst, heel veel, en strenge koude stonden voor de deur waardoor gladde straten het gevolg, wat Vader´s ongeluk werd want bij een ommetje langs de veemarkt valt hij en breekt z´n schouder. Ger net uit het ziekenhuis en Vader erin. Zes weken was hij er mooi mee.

 

Ouderjaarsavond  31 december 1939

Op oudejaarsavond zouden Pa en Moe bij ons komen, wat ook gebeurde, terwijl Pa en ik om 7 uur Vader nog even opzochten. Toen we om acht uur naar huis gingen vlogen er net verschillende vliegtuigen over de stad waar Pa nogal zenuwachtig van werd omdat er op ons geschoten werd door ons afweergeschut terwijl de zoeklichten her en der flitsten. Onwillekeurig liepen we wat vlugger dan normaal en dat kon Pa z´n hart niet hebben en met z´n been begon te trekken.

 

Januari 1940

Emoties waren fataal voor hem en vooral de enorme koude die januari en februari 1940 bracht was teveel voor hem en z´n einde misschien verhaast. Ger ging veel naar de Groningerstraatweg en moest dan door de sneeuw heen en weer fietsen wat niet direct eenvoudig was. In twee weken was het einde en hadden we Pa op 5 februari te begraven. Moe en ik zochten enkele dagen eerder in Lekkum een plaatsje onder een overhangende boom op het kerkhof uit. Alles was toen nog met een dikke sneeuwlaag bedekt en ook tijdens de begrafenis was het bitter koud. Niet voor niets was dit de strengste winter net zoals die van 1890.

 

30 januari 1940

De elfstedentocht werd gehouden onder de zwaarste omstandigheden en werd voor velen een beproeving door sneeuwstormen en koude, maar enkelen bereikten Leeuwarden weer. Om tot Bartlehiem te komen werd al gehonoreerd met het elfstedenkruis. Fraude is er ook nog al wat gepleegd wat moeilijk te controleren was met een deelname van 3000 rijders.

Tussen de bedrijven door werd de oorlog van Finland met Rusland uitgevochten met in alle landen zeer veel sympathie voor de Finnen doch heel weinig hulp. Over en weer vertrouwde men elkaar niet en wenste eigen kruid droog te houden zodat Finland het loodje lei. Ook in onze omgeving was alles in afwachting. Tussen de Maginot en Siegfried linie werd wel wat gevochten maar veel was dat niet.

 

Maart  1940

Er moest toch wel eens verandering komen en die kwam dan ook in de maand maart toen Duitschland na een strijd van enige weken Denemarken en Noorwegen bezette omdat Engeland de territoriale wateren van Noorwegen zou hebben geschonden, het kan ook zijn dat Noorwegen van plan was om Duitschland binnen te vallen. Iets dergelijks was het tenminste. In elk geval Noorwegen verloor de strijd omdat Engeland en Frankrijk niet voldoende hielpen en toen de boel misliep hun troepen zo vlug mogelijk terugtrokken. In de winter was er niet veel op zee gebeurd behalve dan een tamelijke hoeveelheid schepen die getorpedeerd werden waaronder ook enkele Nederlandse: over de aantallen mensen die ondertussen moeten verdrinken praten we dan maar niet. Door te raken in eigen mijnenvelden zijn er ook weer naar de praatjes gegaan twee oorlogsschepen van onze marine verongelukt.

Nederland stond tot nu toe buiten alles, wel werden door de Koningin en Koning Leopold van België pogingen in het werk gesteld om naar vrede te bemiddelen, maar dat mislukte. De verschillen waren zo groot dat de gehele mensheid in twee kampen verdeeld was wat toen nog niet tot uitdrukking kwam in de oorlog, later kwam dat alles naar boven. De drang naar oorlog dreef al het betere terug zodat de diverse vredespogingen hierop stranden. Na beëindiging van de oorlog in Noorwegen en Denemarken waren we weer even ver. Weer afwachting. Toen was het al duidelijk dat een doorbraak door de Marginot Linie door Duitschland erg moeilijk zou zijn, dus dan er maar omheen maar dan zaten wij en België in het schuitje. Wil je echter een hond slaan dan is er licht een stok te vinden en wat was er gemakkelijker te zeggen dan dat Nederland met België en Engeland een inval in Duitschland beraamden.

 

Vrijdag 10 mei 1940

Nou en toen was het vrijdag 10 mei 1940. Het was nog donker toen Ger mij wakker maakte: Hoor eens wat een vliegtuigen. Het was een aanhoudend gezoem en ook lang zo hoog niet als gewoonlijk. Op straat bleef alles rustig zodat we maar weer in bed kropen en verder sliepen. Dat het donderen was en oorlog het kon niet anders ook al omdat de vorige dag alles verloven waren ingetrokken. Maar wat moesten we gaan doen, het bleef op straat zo stil en alle lantaarns bleven branden. Doorpitten maar.

’s Morgens wat vroeger dan gewoonlijk, we hadden de radio aangezet en daar was het niet anders dan parachute troepen overal in ’t land maar niet in Leeuwarden of omgeving. Toen Fokje, ons dienstmeisje om acht uur kwam, wist die nog van niets en keek erg vreemd. In de zaak wisten we die vrijdag ook niet echt wat we moesten beginnen. Van werken kwam niets totdat we bij C en A zagen dat ze de ramen gingen beplakken met plakbandpapier. En om toch wat te doen te hebben ging plotseling de hele stad aan ’t ruiten plakken. Dat plakpapier was natuurlijk in no time uitverkocht. Iets doen verzette de gedachten, wat dan ook was. Ger stuurde Fokje direct met geld op stap om van alles in te slaan, vooral blikjes zei ik, en zo kwam ze thuis met 20 blikken snert en weet ik wat allemaal meer. Een arm vol. Leemeyer, de etaleur kwam aan, zat zonder geld, heeft voldoende gekregen om ook blikken te kunnen kopen. Verwonderlijk was dat de mensen allemaal kwamen te betalen, ze werden bang voor geld. Wat we over hadden ging naar de bank, daar waren ze er ook al blij mee. Vooral om de uitbetaling van lonen.

En ’s middags kwamen de eerste auto’s met afweergeschut enz. aangereden. Het waren onze mensen die terugtrokken van de grenzen en die nu probeerden over de afsluitdijk te komen, er zijn er zo nog heel wat doorgereden. Van verkoop kwam die dag niets terecht, we liepen maar wat op straat rond, waar de mensen overal bij elkaar stonden te praten. De radio sprak alleen maar over nieuwe Duitsche parachute troepen die overal neer kwamen vooral in de beide Hollanden en daar woonden familie en kennissen.

’s Avonds staken de laatste Nederlandse troepen die terug trokken de spoorwissel huisjes in brand en de volgende dag stapten de Duitschers als was er niets gebeurd al door de stad. Van de richting Groningen kwam een lange, lange rij kanonnen, wagens en soldaten en Joost mag weten wat nog meer voor rommel die weg af. Je werd er beroerd van te weten dat dat alles gebruikt werd om onze eigen jongens dood te schieten. Helpen was er niet bij, je kon er alleen maar stil naar zien. Voor Leeuwarden was de oorlog afgelopen zonder dat er een schot gelost werd.

Op de Groningerstraatweg naast het huis van Moe stond een nieuwe fiets van Meneer de Zwarttegen het hekje. Een lange kolonne Duitschers komt er aan. Ze moeten even wachten. Een van hen ziet de nieuwe fiets van Meneer Zwart, kijkt eens naar z’n eigen en ruilt hem om. Even later een nieuwe kolonne, ook daar een bevel van wachten en hetzelfde spel herhaalt zich, alleen is het nu het karretje van z’n eigen wapenbroeder dat verwisseld wordt. Dat de heren het hier wel mooi vonden dat bewees hun groep over Schone Tulpen en dergelijke. Er is die dagen wat langs de Groningerstraatweg gekomen.

 

Zaterdagmorgen 11 mei 1940

Zaterdagmorgen stonden de Duitschers al vroeg voor de afsluitdijk waarvan wel bleek dat die niet te nemen was. Later hoorden we dat het misschien mogelijk geweest zou zijn maar dan ten koste van enorme verliezen en dat hoefde niet want bezuiden Zwolle ging alles “naar wens”. Prachtige Pinksterdagen gingen we tegemoet, een gouden zon over zo veel doden.

De radio was de enige band die we nog met Holland hadden en het nieuws was niet al te best. Er werd hier en daar fel gevochten maar het stond wel vast dat overal teruggetrokken moest worden voor de overweldigende meerderheid aan mensen en aan materiaal. Dat de Duitsche verliezen geweldig moesten zijn speelt blijkbaar geen rol. Vooral vliegmachines zijn er in massa’s neergeschoten want onze G 1 zijn blijkbaar buitengewoon goed en ook het afweergeschut werkt volgens de radio zeer goed. Door de onverwachte inval en bombardementen zijn er echter direct al veel hangars en vliegvelden buiten gevecht gesteld terwijl ook het verraad welig tierde. Wat er allemaal gebeurde is op het ogenblik niet na te gaan maar er zal een enorme doofpot voor nodig zijn om alles in te stoppen, wat er aan verhalen de ronde doet.

Op de Grebbeberg en ook op verschillende plaatsen in Brabant werd fel gevochten, toch ging alles veel vlugger dan werd verwacht. Over de forten en verdedigingslinies werd maar heen gelopen of het niets was. Dat de Duitsche legermacht zo enorm sterk was, was door niemand verwacht. De hele wereld hield de adem in. Vooral de luchtmacht had vermoedelijk een groot aandeel in dit voor de Duitschers zo onverwachte succes. De burgerbevolking versperde de wegen voor ons leger en hulp van de Engelsen was er nauwelijks. We hadden onze eigen boontjes te doppen. Van de hele waterlinie is praktisch niets terecht gekomen. Toen de Duitschers er aan toe waren, was de oorlog over. Door bezetting door parachutetroepen van de grote bruggen over de rivieren is de opmarsch niet te stuiten geweest.

 

Dinsdag 14 mei 1940

Van de Pinkster zondag en maandag is niet veel bijzonders te vertellen dan dat de Duitschers al heel veel bezet hadden, behalve dan Utrecht, een stuk van Gelderland, Noord- en Zuid Holland. Toen de dinsdagmorgen aanbrak was wel duidelijk dat de strijd hopeloos was terwijl toen als een donderslag in het land bekend werd dat de koningin met de regering naar Engeland was vertrokken was en met haar de hele vloot op enkele getorpedeerde schepen na. Ook de handelsvloot was vertrokken met de goudvoorraad en andere waardevolle dingen. Toen we eerst hier van hoorden bleek de stemming over deze handelswijze niet mals te zijn en was de kritiek zeer groot evenals de verontwaardiging hierover. Ons land in de soep laten zitten en er zelf van tussen gaan, was de mening.

Achteraf bezien was het volkomen logisch en gerechtvaardigd. Op deze manier bleef de oorlog tussen Nederland en Duitschland bestaan en viel het koninkrijk niet in handen der Duitschers. Ze kregen er alleen een stuk grondgebied bij, meer niet. Wat er die dag verder gebeurde dat blijft de zwartste dag in deze oorlog. Rotterdam werd voor een groot deel plat gebombardeerd want de Duitschers zagen geen kans om vlugger ons land in bezit te krijgen. Nu dan moet er maar een stad plat en rond Rotterdam werd veel gevochten en kregen ze moeilijk vaste voet. Dat dit gebeurd is zal veel minder vergeten en vergeven worden dan de hele oorlog. Het blijft een enorme vlek.

Toen de koningin vertrokken was met de prinses en de prins werd aan generaal Winkelman het gehele bestuur overgedragen die ’s avonds mededeelde dat de wapens neergelegd werden. Het beste wat hij doen kon in de verder hopeloze strijd. In zeeland bleef men verder vechten wat vooral Middelburg en Vlissingen op ruines te staan kwamen. Na vijf dagen kwam de capitulatie anders waren er vermoedelijk nog meer mensen omgekomen en steden plat gegaan. Onze luchtmacht was bijna tot de laatste man gevallen en werd met de hoogste onderscheiding begiftigd. Alleen de vele gesneuvelden hadden er niets meer aan.

De Nederlanders waren die vijf dagen met haat volgepropt en de N.S.Bers hadden hun zin, tenminste H. op de Groningerstraatweg stond de zaterdagmorgen op de weg in de handen te klappen toen de Duitschers voorbij kwamen en zo zullen er wel meer opgetogen zijn geweest in een land vol rouw en ellende wat moedwillig en zonder enig ander doel dan machtswellust van de Duitsche hoge heren over ons Nederlanders werd gebracht. Wie niet met ons is, is tegen ons werd het parool.

Eerbiediging van elkaars land en leefwijze heeft afgedaan en waar het hart vol van is, loopt de pen van over. Het recht van de sterkste geldt nu en andere wetten van moraal zijn niet in tel. Wel werd er hulde aan ons leger gebracht dat ze zo fair gevochten hadden want de Duitschers zijn uiteraard in heel hun doen en laten van nature fair. Wij Nederlanders is dat aangeleerd. Hun leger was uiterst gediciplineerd en hebben we geen “overtogen”dingen meegemaakt.

Wel eiste Duitschland alles voor zich op, dat bleek al heel vlug na de capitulatie want uit alles bleek dat deze inval zorgvuldig voorbereid was. Een der eerste dagen na de overgave was ik in het bezit gekomen van een Duitsch twintig mark biljet dat hier in Nederland niet geldig was. Daarom ben ik er mee naar Hotel de Doelen gegaan, ter omwisseling bij de Zahlmeister. Toen ik aangediend werd bij die meneer zat deze in een niet te groot kamertje te tellen. Op het bed, op de stoelen, op de tafel, op de grond overal stonden kisten met geld, allemaal splinternieuwe briefjes Reichskreditkassenscheine. Hij wisselde direct mijn verkeerd papiertje tegen een hier geldig biljet dat via de gewone bank bij de Nederlandse bank zou belanden. En dan verder?

Wat dat geld betreft daar hadden we nog iets anders mee beleefd. Toen Friesland van de rest van ons land was afgesneden moesten er contanten komen. Op Pinkster maandag is door Drukkerij Miedema op de Nieuweburen voor een miljoen aan briefjes gedrukt op boterwikkels, dat was het geschiktste papier voor dat doel. Toen kon enigermate door de banken geld verstrekt worden voor pensioen enz. Later hoorden we dat zulke briefjes overal in het land gedrukt werden. Na een maand werden ze weer ingetrokken omdat het gewone geld er weer in ruime mate voorhanden was. Beddegoed hebben we ook nog moeten leveren, eerst aan het Nederlandse en later aan het Duitsche Rode Kruis. Voor het Hollandse waren we te duur omdat het goed te goed was maar bij de Duitschers speelde de prijs lang zo’n grote rol niet. Kassenscheine genoeg die de Nederlandse Bank wel zo vriendelijk om op te bergen was. Jan de Jong bracht tenminste Uniek matrassen van Auping en dat waren dure!

 

Woensdag 15 mei 1940

De Woensdag na de capitulatie begon de informatie van de mensen die één of meer zoon’s onder dienst hadden en werd het angstig wachten, zouden ze nog in leven zijn. Winkelman had voor de radio gezegd dat er duizenden gesneuveld waren. Later kwam de opgaaf van 3000 man door de kranten, maar vreemd genoeg begon al het nieuws dat via de radio en pers verkregen werd al een Duitsch tintje te krijgen. Ze werden toen al de Leugens genoemd. Houvast gaf het niet meer. Bij v.d Veen naast ons was al spoedig bericht binnen dat hun zoon in leven was. Hoogeveen was er met een motorfiets op uitgetrokken om z’n zoon te zoeken die hij na veel wederwaardigheden gezond en wel aantrof.

Uit mijn kennissenkring was het alleen Herman Feenstra die op het vliegveld Waalhaven gesneuveld was maar er waren ook soldaten met de Fransen en Belgen mee teruggetrokken en daar kwam pas veel later bericht over en van sommigen werd nooit meer iets gehoord. Vermist stond er dan in de krant. Wel heel veel angsten zijn er die vijf dagen uitgestaan. Ook de familieleden waren de oorlog goed doorgekomen. Eerke Landeweer was tijdens het bombardement in Rotterdam maar heeft het vege lijf kunnen redden, al z’n bezittingen verbranden echter. Misschien hebben de bommen minder grote verwoestingen aangericht dan de branden. Het moet een verschrikkelijk gezicht zijn, de gehele binnenstad verwoest, en niet alleen Rotterdam maar ook Middelburg, Wageningen, Rhenen hebben het zwaar te verduren gehad. Ook het huisje van Opa Schuit in Nijkerk werd beschadigd, het dak werd weggeschoten, de bewoners waren geëvacueerd naar Noord Holland.

Er heeft zich die dagen wat afgespeeld waar wij in Leeuwarden geen weet van hadden. De bewoners van Breda kwamen voor een deel in Zuid Frankrijk terecht en het duurde weken voor ze na de chaos weer terug konden keren. Alle bruggen stuk en heel weinig transport. Al die kapotte bruggen hebben de Duitschers niet tegen kunnen houden, de heren hadden heel vlug nieuwe geslagen, ze waren op alles voorbereid. In vier weken waren ons land, België en Frankrijk overwonnen terwijl de Engelsen na achterlating van al hun materiaal nog zonder al te veel verliezen precies nog gelegenheid hadden door minder goede weersomstandigheden naar hun land terug te trekken.

 

Internationale ontwikkelingen 1940/41

Wanneer de Duitschers toen direct doorgezet hadden was Engeland waarschijnlijk ook gevallen omdat het hele leger niet veel meer dan een schoen en een slof bezat. Zou Duitschland op deze “fout” misschien nog eens kunnen stranden ? De rust was toen in Europa teruggekeerd en Italië zag z’n kans schoon om ook maar met oorlog te beginnen. Het leek een wel zeer zware opgaaf voor Engeland met op de achtergrond Amerika om wat terug te doen.

Roosevelt stond voor de verkiezingen, alleen door handig manoeuvreren zag hij kans om voor de eerste keer in de Amerikaanse geschiedenis voor de derde keer president te worden. Direct na deze verkiezing vereenzelvigde z’n tegencandidaat zich met de plannen van de president. Vermoedelijk afgesproken werk omdat beiden het werk zagen drijven. Van toen af ging alles veel beter met het op gang komen van de Amerikaanse oorlogsmachines. Miljarden werden er voor uitgetrokken. De Leen en Pachtwet werd aangenomen waardoor Engeland alle oorlogsmateriaal te leen kon krijgen en de betaling onder de tafel gebeurde. Amerika voelt dat wanneer Hitler de oorlog wint, zij de tweede viool zullen moeten spelen wat nu ook niet direct de bedoeling is. Engeland moet in 1940 en 1941 alles evenwel alleen zien te klaren. Italianen zijn teruggedrongen tot bijna in Egypte. Ondertussen kwam Griekenland in oorlog met Italië maar door bijzonder handig manoeuvreren gelukte het dat kleine land om de strijd naar Albanië te verplaatsen en de Italianen grote verliezen toe te brengen.

Voorjaar 1941 ging het Engeland weer beter, tot nu toe was er op een invalspoging na dat op een fiasco voor de Duitschers uitliep, niet al teveel tegen het grootste Europesche eiland ondernomen. Van Duitsche kant werd over deze poging natuurlijk niets gepubliceerd. Engeland veroverde in Afrika zowat alles terug wat werd verloren. Najaar 1940 en de winter van 40 en 41 werden voor de Engelsen een beproeving wegens de enorme bombardementen op de steden, alleen op militaire doelen trouwens. Je moet het maar geloven wat de kranten en de radio te vertellen heeft. Er schijnen naast die doelen ook burgers te wonen, de verliezers zijn erg groot maar klein hebben die bombardementen de Engelsen niet gekregen. Wanneer een stad door honderden vliegtuigen wordt aangevallen dan is daar blijkbaar niet veel aan te doen en wordt er heel veel in puin gegooid en zijn de slachtoffers niet te tellen. ´s Nachts gebeurden deze acties. Engeland deed iets terug al was het op veel kleiner schaal. Toen het de Duitschers niet hielp om zo de oorlog tegen Engeland te winnen werd door Hitler een duikboot offensief aangekondigd om de hulp die Amerika op grote schaal begon te bieden, naar de kelder te jagen.

Januari 1941 begon deze vergeldingsactie zoals de kranten schreven. Weliswaar gingen zeer veel schepen verloren maar alles mislukte omdat Amerika aangekondigd werd dat men de Duitscher op zee ging vergezellen en Engeland seintjes gaf waar z´n vijand verbleef. Het was Duitschland een nagel aan de doodkist, maar om Amerikaanse schepen aan te vallen, die zee ging Hitler nog te hoog. Groenland werd bezet en in juli 1941 IJsland De Amerikanen moesten per slot ook steunpunten hebben. Op een been kun je in de oceaan niet staan. Ondertussen rukten de Duitschers in mei Joegoslavië en Griekenland binnen terwijl hun diplomaten zonder bloedvergieten Hongarije en Bulgarije in bezit namen. De Engelsen werden in no time uit de Balkan verdreven. Tegen de Wehrmacht was hun leger lang niet opgewassen, vermoedelijk vooral door de overmacht in de lucht. De hele Balkan was in een maand in Duitsch en Italiaansch bezit en Griekenland dat zo dapper had gestreden moest de wapens Neerleggen.

Rusland was nog niet in de strijd betrokken maar ageerde achter de schermen tegen z´n Duitsche bondgenoot. Verdragen zijn er voor om geschonden te worden en dat vond Duitschland ook want midden 1941 vond de inval plaats in Rusland maar hoewel ‘alles naar wens verliep` waren op 27 juli 1941 Leningrad, Moskou en Kiev nog niet veroverd. Hoe verder de Duitschers Rusland binnentrokken hoe sterker de tegenstand werd. De Russen schijnen zich liever dood te vechten of te moeten vechten dan zich over te geven. Menschenlevens spelen blijkbaar helemaal geen rol, onnoemelijk veel sneuvelen er aan weerskanten. Het gaat er schrikbarend ruw aan toe en staan er 2 x 4 en half miljoen soldaten tegenover elkaar. Een hele opluchting voor Engeland en Amerika. Twee honden vechten om een been doch de derde loopt er ras mee heen en kan even uitblazen.

 

Voorjaar 1940

Dit alles over de buitenlandse politiek waar ik gemakkelijk wat van vergeten kan hebben maar dat staat later wel in de geschiedenisboeken. Nu eerst maar weer eens wat over eigen land. De Duitschers begonnen direct na de overweldiging van ons land met de benoeming van Seys Inquart tot bewindvoerder. Bekend was dat het geen vriend der joden was, wat later dan ook uit alles bleek. Verschillenden pleegden dan ook zelfmoord. Toen de verbindingen met Holland weer wat normaler werden hoorden we langzamerhand van alles wat zich daar afgespeeld had. Veel joden probeerden nog naar Engeland weg te komen wat sommigen lukte maar veel anderen niet. Straatgevechten, schietpartijen uit huizen. Dat er door zogenaamde Duitsche zakenlieden en toeristen in samenwerking met de N.S.B.veel uitgehaald is staat wel vast. Alle familie en kennissen zijn deze meidagen goed doorgekomen.

In de zaak begon direct de grote verkoop aan het publiek en ook aan de Duitsche militairen, vooral de laatsten vonden alles even mooi, wel een bewijs dat bij hen de goederen van slechte kwaliteit waren. Ook wij deden grote bestellingen in alles doch veel te klein zo als later bleek. De koopwoede steeg ten top. Toen eerst bleek welke enorme voorraden we met elkaar in ons land aangelegd hadden en van al die artikelen die voldoende waren om het enige jaren uit te zingen wanneer de grenzen eens gesloten mochten worden daar gingen de Oosterburen nu mee strijken.

Van Dijk zag, toen hij in Nijmegen meubelen plaatste een kolonne Duitsche vrachtauto’s, waarvan het begin en het eind niet te zien was, vol wollen dekens naar het Oosten trekken. Van deze hoorden we dit en van een ander dat, stapels goederen werden weggekocht en alles werd met papiergeld betaald waardoor ons land een huizenhoge vordering op Duitschland kreeg.

Al heel spoedig begonnen de verordeningen te komen, Het ene verordeningenblad na het andere. De eerste en tweede kamer werden naar huis gestuurd, vooraanstaande mensen uit de politiek en uit Indien werden geïnterneerd en naar Buchenwald doorgezonden om in dit concentratiekamp hun zonden te overdenken. Ook Dr. J. Eykman werd wegens z’n opstandige houding geïnterneerd. Een van de eerste verordeningen was het verbod om naar de Engelse zenders te luisteren die nu in het Nederlands begonnen om te roepen. Ondanks de storingen wordt er algemeen naar gehoord en is het een enorme stimulans voor alle Nederlanders, de kleine groep van N.S.B.’ers uitgezonderd.

Wat verder het leven minder aangenaam maakte was de verduistering. Alles stikdonker, vooral in de wintermaanden wanneer er geen maantje scheen, moest je eerst een poos buiten staan voordat je enigermate de omgeving kon verkennen. Geen wonder dat er veel mensen in de grachten vielen. Toch gingen Ger en ik ’s avonds meestal nog even uit, naar de bus of naar de Fonteinstraat naar Vader en Moeder. Met lichtmaan was het een fantastisch gezicht en bijzonder mooi. Huizen en bomen kregen een eigenaardig uiterlijk. In normale tijden met de straat verlichting valt zoiets niet op, dan weet je amper of de maan schijnt. ’s Middags zeiden we dan al weer tegen elkaar, Mooi vliegweer, want we konden er zeker van zijn dat de Tommy’s in grote hoeveelheden over zouden vliegen. Die hoeveelheden waren vermoedelijk gering in de aantallen Duitsche machines boven Engeland.

 

Augustus 1940

Begin augustus van het jaar 1940 zijn Ger, Marijke en ik een week naar Ameland geweest om uit te blazen van de drukte in de zaak. Met het weer troffen we het erg slecht, de hele week stromende regen en harde wind waardoor er mijnen aanspoelden die in de lucht vlogen als ze op het strand gesmakt werden door de branding. Het huisje trilde er van toch was de afstand wellicht 5 tot 8 kilometer. Een grote rookzuil steen dan boven de duinen uit. Door het beroerde weer moesten Marijke’s luiers in de kamer drogen en zagen we onder de drooglijnen door naar elkaar. Onze kleine hummel van ruim een half jaar groeide best en veranderde van een klein dier in een echt mens. In het grote tweepersoons bed met kussens om haar heen sliep ze want door die kussens kon ze niet uit bed rollen. Kruipen deed ze toen nog niet maar nu een jaar later draaft ze al door huis heen en kletst de hele dag allerhande woordjes, alles eindigde op een a: Mama, Opa, Oma, Woefa voor een hond.

Vader en moeder gingen wat later in de zomer 1940 naar Ameland, maar hadden ook niet veel beter weer dan wij. Ze troffen echter het feest dat alle badgasten halsoverkop het eiland moesten verlaten, Joost mag weten waarom, spionage? Op een avond tegen 8 uur kregen ze het bevel om ’s morgens 6 uur van het eiland te moeten zijn verdwenen. Heel haastig koffers pakken wat maar half kon want de wagen van Scheltema moest veel te veel ophalen en de man was ook al wat zenuwachtig en gejaagd, en dat voor een Amelander. Van slapen kwam ook niets terecht want om 5 uur ging de boot. Stamp en stampvol natuurlijk. Een nieuwe kapitein stond aan het roer en door niet geheel nauwkeurig varen met zo’n diep geladen boot raakte het hele zaakje aan de grond en door weglopend water zat men op het droge en was het wachten op de vloed om weer vlot te komen. De dames en heren konden 12 uur op het wad doorbrengen, s’middags om 4 uur was er weer zoveel water dat de zaak vlot raakte. De bakker en de groenteboer waren toen het water grotendeels verdwenen was met broodjes en fruit de mensen aan boord komen opzoeken, wat we nodig was om de moed er in te houden. Wat Hitler die dag horen moest, dat kwam er zo net niet op aan. Gaat er iets mis dan is hij steevast de zondebok. Ameland was dus verder taboe.

De distributiemaatregelen lieten ook niet lang op zich wachten, begin augustus voor ons het textielvak met punten en kaarten en speciale vergunningen voor woninginrichting. Vooraf was de verkoop in dekens enorm geweest, in enkele maanden evenveel als anders in een heel jaar. Toch bleef 1940 druk en was de omzet zeer hoog wat mede kwam door de veel hogere prijzen ondanks het verbod om die te berekenen. De distributie van levensmiddelen werd geleidelijk scherper en daardoor begon terzelfder tijd de smokkelhandel die zelfs met de scherpste maatregelen als zenden naar concentratiekampen niet te weerhouden was. Vooral in vet werd veel gesmokkeld, dat was het artikel waar de grootste behoefte aan in gevoeld werd.

 

Voorjaar 1941

Na een jaar bezetting is de toestand zo dat er op alle manieren gerekend moet worden hoe kom ik met m’n bonnen toe. Klandestien krijgen we nog al eens wat en dat houdt ons er aardig bovenop zodat we zeker niet met de honger in de hals rond lopen. Alles is nu letterlijk op de bon of niet meer te krijgen. Wanneer er nu een besmettelijke ziekte uit zou breken dan zouden we vast veel slachtoffers krijgen. In gewicht zijn de mensen zeker 10 tot 30 pond af gevallen, het valt niet mee om op peil te blijven maar dank zij de goede zorgen van tante Eef en Moe hebben wij het nog best en zijn gezond en wel.

Begin juni werd begonnen met de vergroting van het vliegveld wel hadden we er een maar nu de Duitschers het aanpakten werden maar direct 3000 man ingezet om er een te maken hunner waardig. Met bussen vol trokken de arbeiders er heen, het werd een bijenkorf zo vlak naast de stad. Ieder kon daar werk krijgen. De Engelsen waren van deze activiteiten op de hoogte en lieten een week achter elkaar elke dag een aantal bommen vallen om het werk op te houden en de mensen naar huis te drijven, veel helpen deed het niet. Het gevolg van deze bommen gooierij was dat ’s avonds de halve stad uittrok naar de dorpen rondom Leeuwarden om daar de nacht door te brengen bij familie of kennissen. Men voelde zich niet zeker. Moeke’s achter op de fiets waren geen zeldzaamheid, het waren hele volksverhuizingen tegen de avond. Toch gebeurde er ’s nachts niets, men was er nog niet aan gewend om met het gevaar te leven. Afkloppen maar dat de bommen gooierij onze stad voorbij gaat.

 

Zomer 1941

Tot nu toe midden zomer van 1941 zijn we bar gelukkig en hebben de ellende die andere plaatsen zoals Den Helder en Rotterdam gebracht werd, niet aan den lijve ondervonden. Het blijft wat angstig dat gezoem ’s nachts vooral als de machines gaan cirkelen en kennelijk wat zoeken. Dat het gooien met bommen geen lolletje is heb ik meegemaakt bij Tiet toen ik in het najaar 1940 bij hen in Amsterdam logeerde. Af en toe was ik bij hen te gast wanneer ik een vergadering van de Gima had en dan ’s avonds naar de Papaverweg trok. Op een keer toen ik er aankwam zeiden Tiet en Willem al tegen mij, het is mooi weer, de Tommy’s zullen vanavond wel komen en dat duurde dan ook niet lang of ze waren er. Om half negen kondigde het zachte gezoem zich aan en in de verte bij Schiphol vermoedelijk begon het afweergeschut zich al te roeren en kort daarna lieten de “buren” zich ook horen. De “buren” waren stukken zwaar afweergeschut die misschien honderd meter voor en achter het huis stonden om Fokker te beschermen. Toen we even buiten zagen hingen de lichtkogels er al. Wat zoekt die ene Tommy? Nu dat merkten we al gauw. Het was hem om Fokker te doen. Of er nu een of meer toestellen waren, weet ik niet. Wel zaten ze heel hoog en gooiden overal hun eigen lichtkogels uit. De hele omgeving was als de dag verlicht, ge kon er de krant bij lezen.

Ook de luchtbescherming vertrouwde het zaakje niet tenminste de sirenes begonnen te loeien. Een verdraaid sinister geluid waar je je toch wel wat anders door gaat voelen als je weet dat er wat naar beneden zal komen maar niet wat, maar niet waar, maar niet hoe. Tiet nam direct het geldkistje en ieder een jas en toen gingen we er vandoor naar de schuilkelder die een paar honderd meter verderop de straat in aangelegd was. De hele buurt was er al. “Laat hem nu alsjeblieft de boel in elkaar donderen bij Fokker dan hebben we tenminste eens rust” dat vertelde ieder aan ieder. Het was niet de eerste keer dat de buurt in de kelder zat. Vol spanning en wat nerveus zo zaten we bij elkaar, alleen dan stond de ene weer eens op en dan de andere en wierp een blik naar buiten. Waar komt zo’n bom terecht? Het schieten met afweergeschut en het felle schijnsel van de zoeklichten gaan maar door en door en dan laat het vliegtuig maar weer een lichtkogel zakken zodat alles in het daglicht komt te staan. In de kelder blijven de dames rustiger zitten dan de heren, de laatsten moeten hun hoofd naar buiten steken om van het “fantastische schouwspel te mogen genieten”. Wanneer het geschiet te erg werd dan kropen we allemaal weer naar beneden, doch de nieuwsgierigheid lokte steeds weer naar boven. Gevaar trekt aan lijkt het wel. Toen er na een paar uur niets gebeurde werd het signaal alles veilig gegeven, de Tommy was vertrokken. Het zachte gezoem der machine was verdwenen. Ook wij gingen met z’n drieen naar huis plus het geldkistje.

We waren echter nauwelijks thuis of er werd plotseling enorm geschoten, praten met elkaar was niet meer mogelijk, alles dreunde, de sirene begon weer te gillen tussen door het naar beneden gieren van bommen die de Tommy nu wel liet vallen. We konden niet meer over straat en zijn toen in de gang op de grond gaan liggen. Alles stond toen nog veel meer te schudden en een gerinkel en lawaai of alles in mekaar zakte. Plotseling was alles over en de stilte die toen volgde was nog veel onwerkelijker. We namen de benen naar de schuilkelder waar we nog een paar uur tot ongeveer half twee zaten omdat toch er onregelmatig geschoten werd. Bij Fokker waar de bommen op terecht gekomen waren zagen we in de verte vanuit de kelder een heleboel beweging van mensen met lantaarns terwijl ook de brandweer met niet afgeschermde lampen op het toneel verscheen. Het scheen toch wel raak te zijn geweest. Later zijn we thuis nog een poosje in een stoel te dutten, doch dat was niets gedaan en toch maar naar bed vertrokken. In de verte bij de petroleumhaven was een brand. Onze ramen waren nog heel, of het geholpen heeft dat ze open stonden weet ik niet.

De volgende morgen toen ik langs Fokker liep zaten er in een montagehal gaten waar je gemakkelijk een groot huis in zou kunnen zetten. Het was precies goed raak geweest, een verzameling vliegtuigen lagen in mootjes klaar voor het asvat. Van die dag begon een enorme bezigheid om alles te camoufleren. Huizen en bomen kwamen er bovenop de loodsen te staan, het hele terrein van Fokker werd een prachtig bosplan, alles van rietmatten en kippegaas met daardoorheen gevlochten dennegroen dat met de verfspuit bewerkt werd. Fokker had aardige zomerhuisjes te huur vertelde de Engelse zender.

Van alle vermeende of werkelijk gebeurde tegenslagen der Duitschers werd lekker, fijn gezegd. Een ieder verheugde zich erover en het geloof in de Duitsche nederlaag bleef. Ook nu na alle overwinningen zal 90 % van de mensen zeggen ze gaan er aan zo zeker als twee maal twee vier is. De tijd zal het leren. Dat idee van verliezen komt misschien ook door de soms zonderlinge gebeurtenissen. Zo hoorden we kortgeleden van een vrachtwagenbestuurder dat hij een auto vol met centen naar Deutschland moest brengen. Natuurlijk zit er wat koper koper in maar als daar kanonnen van moeten komen dan wordt het een “centersenegosie”. Ook al ons koper, tin, lood en nikkel moest worden ingeleverd, maar of daar nu veel van berecht gekomen is weet ik niet maar als je het over het hele land rekent valt het mogelijk voor de Duitschers nog mee al is het een armzalige bedoening om daar door de oorlog mee te winnen. De waarde van hetgeen we brachten was 8 cent en dat zou je dan later ook nog op moeten halen tegen een kwitantie. De rest van het koper en tin moest dus onder de grond. Span zei dat ik gek was om wat te brengen, niets cadeau geven, we worden al genoeg geplukt en dat zal misschien nog eens veel erger worden. Als we de komende winter maar wat brandstof houden, te eten zal er nog wel zijn.

Volgend jaar in 1942 zullen we hopen dat de oorlog afgelopen is en dat Engeland met Amerikaanse hulp de oorlog gewonnen heeft. Duitschland verloren en de Russen verslagen precies zo als het ons past. Het communisme is nog erger dan het nationaal socialisme komt me voor. Vandaag deze eens deze mop gehoord: in Amsterdam heeft een enkele rit Een Hesje (Hess die naar Engeland overvloog) een retourtje Een Wilhelmientje en een Dolfje is een overstapje (naar de hel). Hess had Hitler getelegrafeerd: Kom ook, het is hier beter. Het aantal moppen dat in omloop is, is enorm maar ze komen allemaal op hetzelfde neer, schimpscheuten op Hitler en op Duitschland. Het zit de mensen tot aan de keel zonder dat ze er iets aan kunnen doen en een sarcastische mop geeft dan weer wat lucht aan een vol gemoed.

Wat Indië betreft dat is tot nu toe buiten de oorlog gebleven. Japan heeft in het begin van het jaar geprobeerd grote hoeveelheden materiaal als olie, rubber en suiker los te krijgen doch kreeg te horen dat men hen geen voorkeur positie wenste te geven. Boter bij de vis en boter had men in Japan niet. Tegen contant geld kon ieder kopen. Het eindeloze, materiaal verslindende gevecht in China duurt maar voort ook al door de hulp die Engeland en Amerika aan de ene kant bieden en aan de andere kant doet Rusland ook wat het nog kan. Engeland verkoopt z’n goederen tegen goud en Rusland vermoedelijk tegen communistische propaganda.

Vier jaar duurt de oorlog daar nu al en Japan zal denkelijk z’n buik wel vol van dat conflict zonder uitzicht hebben, een hopeloos gemodder. Japan wordt hoe langer hoe meer ingesloten door Engeland en Amerika, volgens eigen zeggen dan. Nu echter Japan met Indo China een overeenkomst aangegaan heeft waar door dat land bezet kan worden door Japan begint het er voor ons Indië minder goed uit te zien. Weliswaar zal Engeland zeker en Amerika vermoedelijk helpen maar alles is zeer onzeker. Dat de toestand gespannen is komt ook door de afkondiging door Amerika, Engeland. Ned. Indië en Australië van een reeks van invoer en uitvoerverboden, beslagneming van vermogen enz. en al die dingen raken Japan blijkbaar het meest.

Op papier is het eigenlijk al oorlog. Hitler zal samen met Japan van vandaag op morgen de oorlog wel gaan verklaren aan Engeland en Amerika omdat men daar geen begrip heeft voor levensruimte waar alles onder begrepen is van machtswellust tot een lekkere boterham toe. De Japansche vloot en leger zullen wel sterk zijn maar het land is tamelijk uitgeput door al dat oorlog voeren waar het nu al zo lang mee bezig is. Van Japan weten we echter zo weinig af, wel weten we heel zeker dat geen lang buiten de oorlog blijft.

Hoe het met alle familieleden in Indië komt is nog een vraagteken, Bouke en Mien Jonkmans, Johan en Bep van Parerem, Anne en Thoma Baas en de duizenden anderen, allemaal banden die ons land met Indië verbinden. Dat de toestand kritiek is staat wel vast. Japan wil net als Duitschland de wereld beheersen en duldt geen inmenging. Een bepaald gebied dat in eigen ogen met de dag groter wordt eisen ze voor zich op. Rechten die een ander kan laten gelden worden niet geaccepteerd. Alleen en heelemaal alleen geldt op het ogenblik het recht van de sterkste.

Of ons land ooit weer iets zal betekenen hangt van het verloop van de oorlog af. Of we worden een landbouwers en visschers staat met handel op Duitschland dat we moeten voeden of we raken er weer bovenop doordat we ons zelf er bovenop helpen. Hoe dat staat me niet voor de geest het is allemaal nog zo vaag. Morgen ziet alles er misschien weer heel anders uit, feitelijk moet de oorlog nog beginnen. De hele wereld in twee kampen. Dit lijkt pas op een wereldoorlog, die van 14-18 zal er wel in het niet bij zinken. Alleen het moet zoveel mensenlevens kosten en het is zo zinloos. Het is een zonderlinge geschiedenis, er is van alles genoeg, of het kan gemaakt worden alleen nu wordt alles in de oorlogsmachine gestopt en blijft er niets meer voor het bedrijfsleven en de burgerbevolking over.

Toen de Duitschers in mei 1940 binnen vielen en het land gingen regeren kwam de N.S.B. We kregen verder de Nederlandse S.S. alles naar Duitsch voorbeeld. Het gehele bestuur werd gereorganiseerd naar model en voorbeeld van de “buren”. Alle dagen een nieuwe verordening dan breekt het lijntje niet. Al spoedig na de bezetting werd de Nederlandse Unie opgericht. Een politieke vereniging die samenwerking met de Duitschers zocht, er de goede wetten, denkbeelden van wilde overnemen evenwel beslist het eigen gezicht wilde bewaren.

Op politiek gebied was ons land voor de oorlog op dood spoor gelopen en de Unie was iets dat mensen aanstond. De eerste en tweede kamer weg, opgeruimd staat netjes. In de kamers werd gekletst want zoveel hoofden, zoveel zinnen en daardoor gebeurde er niets. De werkloosheid b.v. daar ging Nederland onder gebukt en er is in 10 jaar niet veel aan gedaan. Het kwaad moet zich zelf maar cureren. Had er wat aan deze jammer gedaan willen worden dan had men vermoedelijk het nationale kapitaal aan moeten tasten en daar was men in Den Haag als de dood zo bang voor. Toch zal het kapitaal op den duur wel in dienst van de gemeenschap komen. Het plan van de arbeid dat door de S.D.A.P. werd voorgestaan en ontworpen was nog zo gek niet.

De Unie werd direct door de N.S.B. heftig aangevallen. Het was een nieuwe gevaarlijke concurrent nu de andere, oude politieke partijen van het toneel verdwenen waren. De Unie groeide in record tempo en kreeg een aanhang als een vroegere partij onmachtig was te behalen, ze werden echter steeds meer dwars gezeten, vooral omdat ze Nederlandsch wilde blijven. De N.S.B. wilde opgaan in de Duitsche zegeningen maar daar moesten wij met elkaar niets van hebben. Op het ogenblik is de Unie verboden omdat men het gewaagd heeft de strijd in Rusland af te keuren. Wel werd er wat voor het idee gevoeld, eerst de Duitschers ons land uit, en dan praten over de dam tegen het communisme maar de Duitschers draaiden dit verhaaltje om. Er moet echter niet vergeten worden dat onze wettige regering in Engeland zit en dat we alleen maar onder de voet gelopen land zijn.

De Unie was het enige blad dat nog kritisch de toestanden in ons land bekeek, de rest van de kranten hadden richtlijnen gekregen wat ze moesten schrijven. Het zal er verder wel op neer komen dat er alleen N.S.B. sportbonden, verenigingen en clubs overblijven, de rest zal verboden worden. De hele bevolking doordrenken met het N.S.B. gif om ze mee te krijgen en Hitler ook als een afgod gaan beschouwen dat is de bedoeling. Ik geloof dat het lang moet duren voor het zo ver is en dit gaat des te moeilijker vanwege de Engelse zenders die met hun berichten zij het dan pro geallieerd de hele Duitsche propaganda lam legt.

Van die Engelse propaganda maken de Duitschers nu gebruik. Engeland had de V= Vinity = wraak als slagzin uitgedacht en wij maken er Vrijheid van. Duitschland heeft de actie overgenomen en maakte er Victorie van: Duitschland wint voor Europa op alle fronten. In Rusland gaat het anders niet zo best meer in de laatste weken. De V wordt nu overal op de straten en muren geklodderd en mag niet weggeschrobd worden. De politie heeft het verboden: openbare weg. Spandoeken zijn ook opgehangen, het geeft een feestelijk gezicht. Vooral de Joden moeten het weer ontgelden, hun huizen zitten er onder. Gaat er iets mis voor de Duitschers dan is dat niet eigen onvermogen maar de Joden hebben het gedaan.

Mussert heeft voor z’n leden verplichte deelname aan de W.A. ingesteld en uit die W.A. worden voorlopig 3000 man gehaald om tegen de Russen te vechten. Het gaat er verschrikkelijk heet aan toe, bij duizenden vallen de slachtoffers aan weerskanten. De Duitschers schijnen nu weer een reusachtig nieuw offensief ingezet te hebben rondom Kiev om de Russen in te sluiten. Hoe deze krachtmeting verlopen moet ligt nog in het duister. In de kranten lees je natuurlijk alleen maar van overwinningen doch feitelijk speelt alleen het noemen van nieuw veroverde plaatsen een rol en dat blijft uit. De russen schijnen nu dubbel en dwars tegen de Duitschers opgewassen te zijn. Door betere organisatie is het misschien mogelijk dat Duitschland wint maar wanneer wordt Amerika dat te machtig? Het grootste deel van de wereld vecht nu al tegen Hitler. Vandaag een zoon van Musolini gesneuveld, met een vliegmachine naar beneden gekomen, hoe diep zal dit de Duce treffen. Om zo hoog te klimmen moet je natuurlijk wel door dik en dun gaan en minder gevoelig zijn dan een gewoon mens.

De Nederlandse Unie wordt steeds meer aan banden gelegd, en zal ook wel niet zo lang meer bestaan blijven. Vooral de Katholieke organisaties worden momenteel door de N.S.B. overgenomen en als lid bedanken is er niet bij. Die 500.000 leden van de Unie zal de N.S.B. ook wel toelachen, er kan echter wel wat herrie uit voortkomen als dit zou gebeuren. Maar afwachten, we zitten in het schuitje en moeten verder varen. In de kranten staat nog steeds de oproep om tegen de Russen te vechten. Vrouwen, Moeders, Verloofden, wek Uw echtgenoten, zonen op om te vechten tegen de goddeloze Bolsjewisten. Op voor de vrijheid, rust en veiligheid van Uw kinderen enz. enz. Het zou lachwekkend zijn als de achtergrond van dit alles niet zo sinister zou zijn.

De gevangenissen zitten overal zo vol van mensen die even hun gemoed luchten en dan maar opgepakt worden. Het is de kwestie van de splinter en de balk en dat vergeten onze beschermers, die dat met Uw propaganda proberen te verdoezelen en goed te praten. Ik geloof dat de Engelsche radio een voldoend tegengif produceert. Ook daar kun je teveel van innemen want de maat is kostelijk. Elk land vecht immer voor zich zelf, want er zit voor geen cent genegenheid, opoffering bij. Engeland zou ons direct zonder blikken of blozen in de steek laten als ze daar voordeel in zouden zien.Toch is het prettiger leven onder de Engelsch of Amerikaansch protectoraat dan onder de Duitsche laars, die immers hun hele samenleving moeten beheersen door middel van geheime politie. Wanneer we Duitschers in de winkel krijgen dan zijn de mensen heel geschikt, niet anders dan wij alleen het systeem waaronder ze leven is zo verfoeilijk, en dat kan alleen bestaan door ieder die anders wil maar op te bergen.Op het Oranje Hotel (de gevangenis in Scheveningen) stond geschreven “in deze bajes zit geen gajes. Maar Hollands glorie, potverdorie”.

Nu eind augustus 1941 nog enkele zinnen over de oorlog. Roosevelt en Churchill op een slagschip, Hitler en Mussolini in een of ander kasteel met op de koffie slagroom en maar confereren. Iran heeft het tenminste al gemerkt wat er afgesproken werd want Engeland en Rusland zijn daar binnen getrokken. Het land is n.l. de verbinding tussen voor Indië en Rusland, heeft veel benzine en een prima Spoorweg. De z.g. Duitsche Vijfde Colonne scheen er te opereren. Handelsreizigers, toeristen en dergelijke stroomannen uit het verre Heimat die de regering in Teheran bewerkten. Er zal wel wat van waar geweest zijn maar niet zoveel als de Engelsen beweren. In een week was de strijd beslist want neutraliteit is in deze oorlog niet mogelijk. In Rusland wordt nog steeds ontzettend gevochten met strijd om Leningrad, Moskou, Kiev en Odessa. De eerste en de laatste plaats zitten het meeste klem. Veel schiet het Duitsche offensief niet op en de herfst met z’n regen en de winter met z’n hevige vorst staan voor de deur.

Regenen wil het hier anders ook wel, met bakken valt het uit de hemel. Van de oogst zal wel niet te veel terecht komen en kwam er wel veel van terecht dan belandde het vermoedelijk toch in de Duitsche magen. Hitler laat ons land met plezier verhongeren als dat zo in z’n kraam te pas komt. Het is nu eenmaal een lieve jongen.

 

29 juli 1941

Ger haar verjaardag gevierd en de dame aardig in de bloemetjes gezet. In de zaak is het niet druk, af en toe flinke post, de hele winkelstand wil met vacantie en knijpt er een week tussen uit. Alle distributiemaatregelen, binnen enz., drukken zo zeer dat ieder wel eens met vacantie wil en geen zorgen aan z’n hoofd te hebben. Finantieel kan het er bij de meesten door de vergrote verkopen ook wel af, al blijft het wel een tijd om op te passen. De voorraden verdwijnen en papiergeld komt er voor terug, wat evenwel alleen waarde blijft houden zolang we er wat voor kunnen kopen. De vraag is hoe lang nog. Bij ons denkelijk nog een jaar voordat we leeg zijn.

 

30 juli 1941

Vandaag hoorde ik van iemand die met een troep Duitschers reisde welke ondertussen boterhammen aten. Het waren werkelijk boter en hammen want brood zat er haast niet bij. We hebben een poos droog brood gegeten omdat Ger de boter die we dan nog kregen voor het eten moest gebruiken. Aan haar kleine vet voorraad wilde ze echter niet tornen.

 

31 juli 1941

De rede van de koningin gehoord die de toestand in Indië somber inzag en waar de spanning van uur tot uur steeg. De kans op oorlog werd steeds groter en het zou wel niet zo lang meer duren.

 

3 augustus 1941

Echter deze spanning is wat geluwd in het verre Oosten, de oorlog daar is verschoven naar beter dagen. Vanmiddag naar wielerwedstrijd gezien rondom het Kanaal. Wel aardig; dat de hele rataplan niet op en over elkaar vloog met een gang van 40 KM snelheid viel me werkelijk mee, onbewust hoop je er blijkbaar op dat het wel gebeuren zal. We kunnen tegenwoordig wel wat sensatie gebruiken. Op 1 juli de zaak van Vader overgenomen, een hele verandering en tot de hals in de schulden gestoken. Met het oog op de Vestigingswet hebben we deze verandering opgezet die moeilijkheden in de toekomst zal omzeilen. In de stad komen al zaken leeg te staan, de distributie en het gebrek aan aan goederen zijn daar debet aan, voor de etalageramen komen dan maar gordijntjes of wat reclameplaten. Op 1 september a.s. zijn de kleren alleen op vergunning verkrijgbaar dus niet meer op textiel punten. Ook de meubilering zal we in de distributie komen, zo veel verschil maakt dat voor ons vermoedelijk niet. Nu verkopen we ook bijna alleen aan mensen die gaan trouwen. We hebben het nog best.

 

7 augustus 1941

De laatste dagen niets bijzonders, alles raakt op maar dat merken we al zo lang, je moet maar blijven roeien met de riemen die je hebt. Hitler zorgt voor de kleine kinderen, Marijke krijgt haar deel en zeer ontaard delen Ger en ik daar in mee. Ieder krijgt b.v. op het ogenblik ondermelk door Marijke zit er nog volle melk aan. Die volle melk is niet meer vol doch dat is een tweede. Door de week zullen we deze winter wel doorkomen, wat ook wel nodig is want Ger verwacht in maart haar tweede baby. Op het ogenblik is ze er nogal overgeverig van. Marijke wordt een kleine papegaai, ze begint van alles te zeggen, er zit een hoop leven in het wurm. Het is een kleine dribbel om ons heen.

Begin van deze week een slaapkamer ontvangen die precies een jaar geleden besteld werd. Door te dreigen met een deurwaarder hebben we hem toch los gekregen voor de oude lage prijs. Iets extra’s mogen we er niet op verdienen, dat is prijsopdrijving. En met boetes tegen te hoge prijzen is men heus niet zuinig. Permanent ben je wel wat in overtreding want voor de zaak is de vervangingswaarde beslist nodig maar de overheid accepteert die stelling echter niet. Deze week een controleur gehad om inlichtingen omtrent de prijs van een AaBe deken. De inkoop was fl. 10.00 en de verkoop F. 39.00. Het is best mogelijk dat het de partij was die mij voor fl. 15.00 per stuk werd aangeboden, maar dan nog eens F. 15.00 in het handje. Voor de eerste fl. 15.00 werd dan een factuur verstrekt. De man die er in gevlogen is wordt veroordeeld voor prijsopdrijving, kettinghandel enz. er zit er voor een groot bedrag in. De boetes zijn groot en eventueel gevangenisstraf. Woltering in Amsterdam is er in gevlogen en werd in eerste instantie veroordeeld tot 4 ton boete en voor de directeur nog eens fl. 10000,- De staat doet wel mee aan prijsverhoging maar niet aan prijsopdrijving maar wat te denken van 50 % verhoging bij de P.T.T. aan 20 % op de reiskosten, enz.

De winkeliers krijgen zat van alle moeilijkheden, gevaren en zijn deze week voor een groot deel dicht. Nog nooit vertoond. Huis aan huis wegens vacantie gesloten en mooi weer treffen ze ook nog niet terwijl het buitenuit in de vacantieplaatsen scharrelen met de bonnen is. Op het ogenblik is er weer krapte aan aardappelen. Teveel uitgevoerd natuurlijk. Groenten en fruit zijn erg duur. Op de veilingen bieden de Duitschers zulke hoge prijzen dat de Hollandse winkeliers alleen het minder mooie krijgen. Veel groenten zijn er dan ook niet en dat in een land als het onze. Veel waardering voor de overvloed van vroeger hebben we niet gehad, dat is waar. We beschouwden het als ons goed recht om voor een dubbeltje op de eerste rang te zitten.

Dat het deze zomer al zo slecht is, is een veeg teken voor de komende winter. ¼ Minder gas en electra is er ook bijgekomen of afgegaan zoals je het maar beziet en verder maar niet te veel brandstoffen. Toch leven we heel gewoon ondanks de speldeprikken en hebben veel plezier, vooral in Marijke. Af en toe tennissen en fietsen terwijl de zon precies zo schijnt of het nu oorlog of vrede is. Maar als je de mensen op straat beziet dan is het niet te geloven dat het oorlog is, er wordt gelachen en gepraat, al gaat dat praten dan ook voor een goed deel over bonnen en bommen. Misschien is het volgend jaar vrede en behoort de verduistering tot het verleden en keert alles weer tot het normale terug al wordt dat normale heel wat anders dan het oude van voor de oorlog. Mogelijk gebeuren er dan echter nog meer veranderingen dan op het ogenblik zijn te voorzien.

 

11 augustus 1941

Leemeijer voor drie dagen per week in dienst genomen op een half weekloon, omdat hij anders naar Duitschland had moeten gaan naar Seestadt waar hij fl. 60.00 per week had kunnen verdienen en per half jaar een week verlof. Het weekloon hier is fl. 45.00. Het is natuurlijk niet zeker dat hij ook als etaleur geplaatst zou zijn want een kennis van hem was van z’n vak eens electricien en werd achter een kruiwagen gezet. Er zal in Duitschland nog minder te etaleren zijn dan in ons land. Voor een half jaar hebben we hem vast werk beloofd en dan maar weer eens zien. Het hangt wat van de voorraden af die we nog kunnen krijgen, het verkopen van dat goed is geen probleem. Vader heeft aan Tiet en Willem een kistje aardappelen gestuurd, in Amsterdam zijn ze op het ogenblik niet te krijgen. In de krant staat wegens het ongunstige weer?

 

15 augustus 1941

Vanmorgen een Duitscher in de winkel gehad die een en ander wilde kopen nog bij een couch die op verzending en betaling van de man stond te wachten. Hij wilde er nog wat bijbestellen en alles was even mooi; Mensch, was kann ich nun noch kaufen, vroeg hij steeds en dan moest ik distributievrije artikelen aanwijzen. Driemaal heb ik een kwitantie uitgeschreven. Het tekent toch wel de toestand in Duitschland dat er maar weinig meer te krijgen is. Het zal wel net zijn als hier, huizen worden niet meer gebouwd en de mensen trekken bij elkaar in. Woningnood is er nog niet maar ook dat zal wel niet zo lang meer duren. De huizen die er dan nog gebouwd worden zijn geheel van steen ook de vloeren, verder wat stalen ramen. Een feest voor de stoffeerders om gordijnen op te hangen.

 

21 augustus 1941

Zo net een reiziger gehad die geregeld eens komt, Aangezien de fabriek waarvoor hij reist niet veel meer kan leveren zoekt hij andere verdiensten en vond dat in de vorm van twee Duitsche inkopers die de Nederlandse fabrieken afreizen die echter de bodem van hun voorraden zien. Deze vertegenwoordiger en de inkopers gaan nu maar de winkels af om te proberen weer een wagon bij elkaar te krijgen. Men stelde mij voor om volle prijzen te kopen en dan een toeslag te geven van b.v. 5 of zelfs 10 %, om het aantrekkelijk te maken. Welke prijzen moeten dan in Duitschland wel betaald worden want de vrachten komen er dan ook nog bij. Het speelt allemaal geen rol. D. schijnt op deze manier regelmatig zaken te doen maar ik help liever m’n gewone klanten en wat koop ik voor deze papieren guldens? Er schijnen in Duitschland wel grote voorraden te zitten en de zwarte handel bestaat daar zeker niet.

 

31 augustus 1941

Onze koningin viert haar verjaardag in Londen en al weer de tweede keer dat dit gebeurd, drie maal is scheepsrecht maar zullen hopen dat die spreuk niet bewaarheid wordt en we Wilhelmina eerder in vrij Nederland terug zullen zien en met haar de prinses, de beide kinderen en prins Bernhard. Gistermiddag de stem van landgenoten uit Oost Indië, Zuid Afrika en West Indië, Noord Amerika en Canada, van een Nederlands oorlogsschip en van een koopvaardijschip gehoord die allen met Londen spraken en ieder die luisterde een hart onder de riem stak.Alle stemmen waren optimist, de oorlog wordt gewonnen en Nederland weer vrij. De Koningin zal een dezer dagen ook wel weer spreken en dat we die vertrouwde stem weer kunnen horen dat hebben we toch maar aan de radio te danken. Alle dagen waarderen we die uitvinding ten zeerste. Hopelijk gaan ze de toestellen niet innemen zoals in Noorwegen al gebeurd is, daar moet dan wat aan gedaan worden want we kunnen er niet zonder.

Zonder radio kun je ook niet gnuiven zoals vorige zaterdagavond. Die avonden horen we meestal naar Duitschland zender omdat ze daar steeds mooie muziek zenden. Plotseling klonk er echter een stem dwars door de muziek heen die op Hitler en de Duitsche toestanden begon te schelden en het echte nieuws van de laatste tijd begon te vertellen, natuurlijk lijnrecht tegen de Duitsche legerberichten in en die een opsomming begon te geven van de enorme Duitsche verliezen waar van Duitsche kant natuurlijk niets over gepubliceerd wordt. Toen was het een poosje stil en kon de Duitsche nieuwslezer z´n verhaal vertellen maar toen hij geëindigd was klonk de stem weer. Morgenavond verdere leugens. De volgende avonden was de stem evenwel niet duidelijk meer en viel weg door storing.

Vandaag, op zondag, is alles weer eens ondergekalkt met scheldleuzen op de joden, op Churchill en op Roosevelt en op deze koninginnedag veel WA mannen op pad, natuurlijk veel meer dan op gewone zondagen. Echt om relletjes uit te lokken en dan te kunnen laten zien wie op straat de baas is en in de kranten te kunnen schrijven dat men de bevolking beschermt tegen staat vijandige elementen. Lammelingen met elkaar, maar we zitten ermee.

Deze week stond er in de krant dat het brood anders van samenstelling zou worden, van erwten, bonen, aardappelmeel plus wat graan dat wordt het recept. Het schijnen platte koeken te worden. Door hamsteren en extra betalen komen we niet te kort. Dat hamsteren en zelfs clandestien slachten schijnt de overheid veel kopzorg te geven en inderdaad zijn er kleine groepen mensen die het loodje leggen. In Den Haag zijn broodkarren geplunderd maar dat gebeurt niet door de loodje leggers. Om van de bonnen te leven valt niet mee.

In de zaak is het nog altijd zeer druk, deze maand augustus kon wel eens de hoogste omzet geven die we tot nu toe ooit gehaald hebben. De ene slaapkamer maar na de andere en raak ook wel wat door de textiel heen. Wollen dekens hebben we al bijna niet meer. Het praatje gaat dat binnenkort een miljoen dekens gevorderd zullen worden, maar afwachten wat daar nu weer van waar is. Van alles wat gekletst wordt is misschien een vierde deel waar.

Deze week ook de brandstof gekregen tot 1 januari 1942 zelfs nog nootjes IV voor de centrale verwarming. Niet ongelukkig dus want er wordt je brandstof toegewezen zelf beslissen is er niet meer bij. Toch zeggen Ger en ik vaak tegen elkaar, wat hebben we het nog best. Een kopje thee met een koekje en geen finantiele of lichamelijke zorgen en dat is alles waard. Je waardeert in deze tijd zulke dingen zo veel meer dan vroeger terwijl Marijke de vrolijke noot van ons drietal is die je de hele dag kan bezig houden met haar praatjes.

 

12 september 1941

Ziezo we zitten weer. Ger en ik naar de spoorbus geweest om acht uur en nu een kopje thee of wat voor thee doorgaat maar het smaakt goed. Dergelijke dingen vind je echter doodgewoon, de oorlog duurt al anderhalf jaar. We krijgen ons natje en droogje op tijd, al zit er wel wat clandestien door maar dat smaak dubbel zo lekker. De radio wat aan met een prettig muziekje en verder vrij van zorgen het leven is ons tot nu toe goed gezind, als je dan ziet naar alle ellende die in Rusland geleden wordt, en niet alleen in Rusland maar ook in Engeland en Duitschland met de bombardementen over en weer. In hoeveel gezinnen zal al niet rouw heersen over een gesneuvelde of omgekomen bloed verwant. En waar is het einde van deze oorlog. Het lijkt er nog niet op. Als je tegen de mensen zegt, O dat duurt nog wel een jaar dan zien ze erg bedenkelijk en antwoorden, zo lang nog. Ieder heeft er meer dan genoeg van. En nu doen Amerika en Japan nog niet eens mee. Soms bekruipt me het gevoel dat de ellende nog jaren moet duren voordat de totale wereldverandering die er moet komen haar beslag gekregen heeft. De tijd heeft de tijd.

Roosevelt komt in elke redevoering een stapje dichter bij de oorlog. Niet zo zeer om Engeland te redden dan wel om eigen wereldmacht te houden en veilig te stellen. Wanneer Duitschland in Europa de leiding krijgt en ongeveer 300 miljoen mensen Zum Befehl dan kan Amerika z´n matten wel oprollen en zal eieren voor z´n geld moeten kiezen.

We gaan een mooie tijd tegemoet, ook wat het zakendoen betreft, het is een uitverkoop op enorme schaal en alleen omdat er geen vrije markt en productie is wordt deze uitverkoop nog wat vertraagd. Ik heb nu het oog op de meubelen, textiel is al hopeloos. We moeten rekening houden met een zeer slechte voorraad positie van kleding schreef Heij, de directeur van distributie van textiel producten in Den Haag. Papier en kunstzijde is het parool en verder afvalstoffen, celwol, celvezel en andere kunstmatige stoffen. Veel zaaks is het niet. De verkoop in de zaak blijft hoog omdat de meubelen nog altijd vrij verkocht mogen worden. Prijsbeheersching, distributie en wat er verder allemaal niet voor bepalingen, verordeningen mogen zijn, die moeten worden nageleefd. Vaak ben je in overtreding, maar later heb ik met mijn klanten te doen en niet met de distributiemensen. Het is schipperen om niet jezelf en niet een ander tekort te doen. Een idiote wereld waarin een gezellig home en waarin je van het gezeur af bent. Een mooi boek en de avond is zo om terwijl we elke dag een dag dichter bij de vrede komen. Het is net als bij de tandarts waar een bordje hangt. Ook dit gaat voorbij.

 

13 september 1941

Weer een mooi smokkelzaakje gehoord waarbij de corruptie om de hoek komt kijken en dan schrijven de kranten over eerlijkheid enz. Klopt ergens niet omdat het voorbeeld dat de Duitschers geven nu niet je dat is. In Amsterdam was 1000 KG. thee, vraagprijs fl. 17500 in een auto naar Delfzijl en verder per oorlogsschip naar das Heimat. Hoeveel mensen hebben al wat aan die partij verdient voordat de Duitschers hem in handen kregen en wat de prijs in Duitschland wordt laat zich raden, minstens f. 35.00 per pond. Een reiziger die regelmatig bij ons komt was getuige van dit handeltje met een Duitsche officier. Het was een link zaakje en dus moet er wel zeer grof aan verdient worden. Het is nu eenmaal zo dat een arme sloeber niet link genoeg is om dergelijke geintjes uit te halen, je moet er blijkbaar een speciale mentaliteit en lef voor hebben om zo iets te doen.

Over het algemeen zijn het mensen die in de zwarte handel zitten die voor de oorlog niet goed aan bod konden komen maar die in deze tijd passen. De Duitschers doen in hun vrije tijd ook mee aan deze handel. De corruptie tiert welig al is het in het verborgene. Tegen clandestien slachten wordt b.v. momenteel 6 maanden gegeven maar wie zijn de heren rechters die deze vonnissen wijzen, de goede zijn veelal ondergedoken of van het toneel verdwenen en van die dubieuze figuren die met de Duitsche ideologie sympatiseren kwamen er voor terug. Kleine vergrijpen op economisch gebied worden zwaar gestraft maar hoe gaat het tegenwoordig met de grote ... Veelal zijn daar hogere belangen mee gemoeid en die dekken elkaar vaak en bijten niet naar soortgenoten. Er wordt met geld gesmeten. In Duitschland verdient ieder goed doch kan met z´n pegulanten maar heel weinig uitrichten en dat komt hier ook zo. Zwevende koopkracht noemt men dat. Geld spielt keine Rolle.

 

18 september 1941

Vanmorgen een berichtje ontvangen dat in Duitschland een Gütersperre voor vier maanden is afgekondigd. Er mag dus niet meer uitgevoerd worden. Dit besluit werd direct na de Leipsiger Messe afgekondigd. Waarom houden ze dan in hemelsnaam een Messe. Het zal wel net zo zijn als in Utrecht op de jaarbeurs, een show, anders niets. Je kunt er geen goederen meer kopen. Het gaat op het ogenblik met onze voorraad nogal hard achteruit. Ik hoop dat het nog een poosje mag duren voor we om tien uur ´s morgens zitten te kaarten en het werk er voor die dag dan weer opzit en we de verkoop stop moeten zetten om ook nog iets voor morgen over te hebben.

 

30 september 1941

Vandaag op reis geweest naar Joure en de vorige week naar Holland om te zien of er nog wat te halen valt. Veel is het niet meer. Je moet er eigenlijk twee zaken op na houden. Een met de distributie en een buiten de distributie maatregelen en nu hangt het er maar van af hoe ver je wilt gaan op het brede zwarte pad. Het is een glibberig en riskant bedrijf maar het kan er niet zonder wil je enkele goederen overhouden, aan de andere kant wil ik de haven wel in zicht houden, al wordt je steeds verleid om verder te gaan waar nog wat te halen is want de goederen worden o zo schaars, en de vraag is vele keren zo groot als het aanbod.

Soda kostte vroeger 2 cent maar nu zwart 20 cent en normaal niet meer te krijgen. Ger betaalde vroeger voor haar bontjas f. 85.00 en kreeg te horen dat deze nu, zes jaar later zelfs f. 800.00 kost. Slaapkamer enige jaren terug voor f. 150.00 te krijgen, moeten nu f. 400 opbrengen en dan mogen we ons nog feliciteren dat we ze na veel soebatten boven water kunnen toveren.

De fabrieken moeten allemaal voor Duitschland werken anders krijgen ze geen hout en dan schiet er voor de normale handel niets meer over. Dus wel voor de Duitschers werken en zo veel mogelijk proberen achterover te drukken dat is het parool om ook een gewoon mens nog wat toe te stoppen al moet je dan ook weer in de gunst bij zo’n fabrikant staan en daar is dan wel weer wat boter voor nodig om de zaak te smeren en vlot te laten lopen. Iets extra´s betalen boven de factuurwaarde daar kan het ook niet zonder. Zakendoen is wel gezellig.

 

9 december 1941

Eindelijk is het er dan toch van gekomen. Oorlog tussen Amerika en Japan en dus worden Engeland, Australië en ons Indië er ook in betrokken. Zie zo nu zijn er geen landen meer die niet in oorlog zijn misschien dat de hele heksenketel nu op den duur tot rust kan komen. Dat deze oorlog er zou komen stond wel vast, maar wanneer was een andere vraag.

Japan is zondag j.l. begonnen met onverwacht alle belangrijke punten grondig aan te vallen en vermoedelijk veel schade aan te richten zonder dat de Amerikanen en Engelsen er erg op bedacht waren aangezien de onderhandelingen in Amerika met de Jappen nog aan de gang waren. Dat de Tommy´s niet bedacht waren op een dergelijke vuile streek was erg stom. De heren moesten toch zo langzamerhand weten wat voor vlees ze in de kuip hadden. Maar nee natuurlijk. Zouden ze het wel ooit eens leren?

Misschien is dit evenwel een stevige opdonder om de boel op gang te brengen, en vooral in Amerika waar nu eindelijk de stakingen wel eens op zullen houden. Wat kan men daar nog wat van Hitler leren hoe oorlog te moeten voeren. Het zal daar ook niet mee vallen om het leven om te zetten van vrijheid, blijheid en in bloed en tranen en hard werken, en dat zal er toch van moeten komen om niet ten onder te gaan. Het Duitsche regeringssysteem en levens beschouwing zal ook in Amerika zijn intrede moeten doen wil er wat bereikt worden. Van de democratie zal wel niet veel overblijven al kan men natuurlijk wel naar buiten zelfs eens ­ democratisch en naar binnen fascistisch zijn om goed oorlog te voeren en daar zal het wel op neer komen in het land der onbegrensde mogelijkheden. In Engeland begint het daar al wat op te lijken, het kan ook haast niet anders. De democratie is erg mooi, maar dan gebeurd er niet te veel er zijn te veel mensen die hun zin willen hebben.

Hoe het nog eens met ons Indië komt is een angstig vraagteken, in de eerste plaats om alle familieleden en kennissen en zelfs de duizenden Nederlanders die met zo veel banden aan ons land verbonden zijn. Tante Jinke zal er wel een beroerde tijd door krijgen, berichten komen natuurlijk nu helemaal niet meer goed door, alleen wat via het Rode Kruis in Geneve en als je dan bericht krijgt beduidt dat in de regel niet veel goeds. Het beste er maar van hopen. De hele toestand lijkt me voor de N.S.B. een puzzle, moeten ze nu wel of niet wensen dat de naamgenoot deze strijd wint, ja of nee. De kranten zijn heel terughoudend, ze geven alleen berichten en onthouden zich van commentaar. Indië is toch nog steeds eens Nederland. Of zouden de N.S.B.´ers en Duitschers ons Indië als een overbodig stuk beschouwen zonder waarde dat best aan Japan afgestaan mag worden. De tijd zal het wel leren.

De afgelopen weken heeft Duitschland wat een inzinking gehad want in Rusland trekken de Duitsche legers in het zuiden terug en is Rostov verloren gegaan terwijl de heren voor Moskou niets opschieten.Officieel is nu meegedeeld dat het offensief stil gezet is omdat het wegens de koude in Rusland niet mogelijk is iets te doen, het is daar 25 tot 30 graden vorst. In Noord Afrika hebben de Engelsen een groot offensief ingezet en dat schijnt succes te hebben, de Duitschers en Italianen moeten terug trekken en verliezen dus heel wat van hun tanks en vliegtuigen, wellicht brengen ze wat van Rusland over, die zitten daar toch maar werkeloos in sneeuw en ijs.

We zijn toeschouwers op dit ondermaanse tot we soms plotseling zelf op het toneel gezet worden en de ervaringen dan veelal zeer wrang zijn. Een mensenleven heeft alleen nog waarde voor de naaste familie. In normale tijden wordt er ophef van gemaakt wanneer eens tien menschen tegelijk doodgaan, nu wordt er over duizenden niet gerept. Op Hawaï na een luchtaanval 3000 doden, morgen begraven, niet verder over praten, de wereld draait verder ook wel zonder die 3000. Veel zegt het ons niet, het hart heeft zich van een pantser voorzien, gelukkig maar, alleen wanneer het ongeluk je zelf treft komt die klap veel te hard aan en daar heb je tegenwoordig toch alle dagen rekening mee te houden. Gelukkig is de kans niet groot.

En het geluk is tot nu toe heel erg met ons. Gezondheid voor ons allen, en de zaken doenerij is ook nog niet tot stilstand gekomen. Marijke wordt al een hele meid, en kletst alles bij elkaar, neemt alle woorden over. Zondagmorgen toen ik me aan het scheren was, plast ze met haar handjes in het water van de w.c. tot ik het zie en ineens tegen haar uitvaar met, Verdomme, wil je dat wel eens laten. Ze smeert hem naar Mama en roept tegen haar moeder, mama, papa domme, domme, domme. Met Ger gaat alles goed alleen de afgang is tobben.

Deze week was de wonderolie op en stuurde Ger ons dienst meisje Corrie naar een drogist doch ze kwam terug met de boodschap dat dit alleen maar op doktersadvies te krijgen is. Ja vetten en olien zijn er niet meer, zelfs wonderolie komt op de bon. Het wordt buitengewoon florisant. Eten zonder vet daar is toch niet op te leven ... Een kennis kreeg enige maanden extra rantsoenen omdat z´n gezondheid niet je dat was maar ze werden ingetrokken. Zijn geval was niet urgent genoeg. Het lijkt er veel op dat men de zwakken op deze manier uit de weg wil ruimen om zodoende een sterk Germaans ras over te houden. De Spartaanse levensopvatting, alles wat ziek en niet sterk is moet verdwijnen. Je zult er maar bij moeten horen.

In de krant heeft gestaan dat men in Bulgarije meer papavers zal gaan verbouwen, er schijnt gebrek aan opium en morphine te komen, ook in het ziekenhuis heeft men het erover. Je weet tegenwoordig nooit wat van alle berichten waar is. In de kranten is men veel te optimistisch en op de praatjes kan men ook niet aan, die zijn naar de andere kant weer eens iets te overdreven.

Het gaat langzamerhand wel bergafwaarts met de voedselvoorziening. Op de rantsoenen is te leven, maar iets extra´s is er niet bij en voor de zwakken is het namelijk niet echt eenvoudig om de tijd door te komen. En wanneer is deze oorlog afgelopen, dat kan nog heel lang duren terwijl de blokkade zijn greep steeds harder doet gevoelen. Autarkie is een mooi woord, maar om een land als het onze dat zozeer op het buitenland overzee is aangewezen, autarkisch te maken dat valt niet mee. Negen miljoen mensen aan brood en aardappelen te helpen is geen kleinigheid.

In de zaak gaat het nog steeds, de verkoop in 1941 wordt hoger dan ooit tevoren: de slechte kwaliteiten beginnen in toenemende mate hun intrede te doen maar worden grif gekocht. Waar gaat dat heen, waar gaat dat heen? Een grafstem: Naar het armhuis. In de krant staat tenminste dat er een regeling getroffen zal worden voor stilstaande bedrijven. Ook niet best als je daartoe gaat behoren.

Tot vanavond toe is er in Indië nog niets gebeurd, Indië met z’n olie en met z’n rubber waar de Jappen om zitten te springen om in handen te krijgen. De strijd zal lang en zwaar zijn wordt voorspeld maar wij hier in Nederland zijn toeschouwers, meer niet.

 

Kerstmis 1941

Veel gewijde muziek, veel kerkdiensten, veel preeken, veel redevoeringen van alle koningen, van alle Fuhrers. Alleen maar een gedachte en een gebed: Vrede, vrede maar dan op mijn manier en in mijn eigen voordeel. De beste stuurlui staan aan wal, ook hiermee, ieder mens voor zich en God voor ons allen, en ben ik zelf wel beter ? De mensheid is nu eenmaal doordrenkt van egoïsme, wat misschien ook niet anders kan, op gevaar af van ten onder te gaan in de maalstroom der gebeurtenissen. Alleen zijn we marionetten, ook de allerhoogste omes. Aan de touwtjes wordt getrokken door ..ja door wie? Het wereldgebeuren dringt de besluiten aan ieder op.

Toch is Kerstmis 1941 voor ons een mooie Kerstmis. Tot nu toe kunnen we voor alles dankbaar zijn. Geen rampen en geen zorgen wat op het ogenblik toch zo veelvuldig voorkomt. Wanneer ik mijn ogen sluit, mijn vingers in de oren stop en nergens aan denk dan gaat het prima. Zelfs staat er dan zonder dat ik het gemerkt heb nog een stuk klandestine boterletter voor me, wanneer ik weer bij m’n positieven kom. Wat wil een mens nog meer? Ook nu is het met geld een eind te schoppen. In orde is het niet maar er is tegenwoordig zo veel tot en zoveel gemeenheid in onze maatschappij dat het ontduiken van maatregelen een geoorloofd gebruik wordt terwijl het erin vliegen alleen maar stom, en jammer voor de persoon in kwestie.

Vanmiddag met z’n allen om de kerstboom gezeten waar de kaarsjes zo rustig stonden te branden en de beide Omoe’s kerstliederen en andere versjes zongen. Marijke was door alles zo moe dat ze aan een stuk door jengelde. De kleine dame is aan een broertje of een zusje toe zodat ze niet meer nummer een is. In veel dingen begint ze haar zin proberen door te drijven, de kleine duvel. ’s Morgens gaat ze veelal met Opa naar de Prinsentuin om naar vogeltjes te zien en dan hebben beiden het grootste plezier waarna onze kleine puk geheel verheerlijkt thuis komt. Met mama gaat het prima, alleen de wonderolie moet er wel veel an te pas komen, zover dat dan te krijgen is. Hitler heeft gezegd dat er voor de burgerbevolking maar heel weinig over zal blijven, niet alleen van wonderolie maar ook van alle onmisbare artikelen. Teren op de voorraden die ieder heeft, of nog kan bemachtigen.

Net een Kerstboodschap van de Koningin gehoord met een opmerking om vast te vertrouwen op de overwinning van het goede en het recht. We zullen maar hopen dat ze het bij het goede en het rechte end heeft want wie het sterkste is heeft ook het recht aan z’n zijde. En degene die de laatste klap kan geven is overwinnaar. Na de laatste klap begint dan de wederopbouw maar tot nu toe is het afbreken geblazen.

In Rusland krijgen de Duitschers er van langs al gaat de opmars niet zo vlot meer als een paar weken terug. Hitler heeft nu zelf ingegrepen en generaal von Brauchitz is als opperbevelhebber afgedankt. Ook in Afrika gaat het best, van ons standpunt uit bezien dan altijd, als de Engelsen maar door kunnen pakken, nu de Amerikanen niet zo vlot meer kunnen leveren wat de Tommy’s nodig hebben. In de Stille Oceaan gaat het op het ogenblik helemaal niet stil toe, er wordt hevig geknokt en de Amerikanen en Engelsen krijgen rake klappen.

Onze Nederlands Indische marine en vliegtuigen doen het prima, die hebben al heel wat Jappen naar de kelder gezonden maar vanavond werd er bekend gemaakt dat een eigen duikboot tot zinken was gebracht zodat in Den Helder wel weer reden tot angst zal zijn. Berichten komen nu vermoedelijk nog langzamer door, alles moet behandeld worden in Geneve bij het Rode Kruis.

Churchill is overgestoken naar Amerika om met Roosevelt te Confereren en te bezien wanneer ze van het defensief in het offensief kunnen gaan, dat kan denkelijk nog wel even duren, je krijgt zo’n oorlogsmachine ook niet een twee drie op gang. Misschien zijn de fabrieken langzamerhand klaar gekomen en kan de productie beginnen. Aan Japan heeft men ondertussen heel wat kwijt geraakt in schepen, er is wat naar de kelder gegaan. Dat men er niet aan gedacht heeft dat Japan onverhoeds de oorlog zou kunnen beginnen, het is vreemd Duitschland is toch ook zo begonnen en Japan heeft dat kunstje afgezien.

Enorme klappen zijn er uitgedeeld, vooral door de Japanse manier van oorlog voeren om met een vol met dynamiet geladen vliegtuig zich op een oorlogsbodem te laten vallen en dan met het schip mee de lucht weer in te gaan, op aarde terug te vallen en dan naar de hemel op te stijgen, met z’n allen. Engeland heeft al twee van z’n grootste slagschepen verloren. Vliegtuigen, vliegtuigen, vliegtuigen de hele wereld schreeuwt er om. Duizenden zijn er nodig.

Nu kan onze persberichten omroepen wel praten over de tekorten die Amerika heeft aan aluminium maar hoe komt Duitschland daar zelf dan aan? Daar knipt Hitler met z’n vingers en als een jongleur tovert hij ze uit een hoed. Het is alweer de tweede Kerstmis voor ons en de derde voor Engeland en Duitschland. Hoeveel nog? Gelukken dat we druk werk hebben en een mens zich aan heel wat omstandigheden aan kan passen waardoor ons leven wel niet normaal maar toch heel goed te dragen is.

 

7 januari 1942

Het nieuwe jaar is al weer een week oud, het ene komt en het andere gaat en het zal de menschen of te vlug of te langzaam gaan. Aan de ene kant verlangen we naar vrede en willen we de tijd vlugger laten verlopen en aan de andere kant gebeurd er tegenwoordig zo veel dat je moeite hebt om alles te bevatten. Het laatste binnenlandse nieuwtje is op het ogenblik weer de inlevering van alle wollen goederen, hemden, jassen, mutsen, dekens enz., door winkeliers, grossiers en fabrikanten. Nog niet van particulieren maar ook dat zal wel komen. 39 Dekens voor slechts f. 650,00 zijn vertrokken, dat was dan dat. Een papiertje kregen we er voor terugwaar we dan t.z.t. ander papier voor in kunnen wisselen, papier waar we niet veel voor kunnen kopen. 39 dekens is eigenlijk 39 teveel maar er blijven nog wel wat over, zij het dat we de rest dus moeten verstoppen.

In Duitschland is een vrijwillige inzameling begonnen bij de particulieren omdat daar de winkels en fabrieken al leeg zijn. Maar dat men Duitsche soldaten met Hollandse ijsmutsen moet redden van de Russische winter dat is toch wel tekenend. De grondstoffen raken op en voor de burgerbevolking en voor de soldaten. De tijd wurgt Hitler.

Roosevelt heeft gister z’n programma bekend gemaakt voor dit jaar: 60000 vliegtuigen, 45000 tanks, 8000000 ton scheepsruimte en voor 1943 van alles de helft meer. In de krant staat alleen het bedrag van 56 miljard dat dit zaakje gaat kosten en dan kan ook gerust in de krant want het is toch zelfs eens onvoorstelbaar. Het gaat de Amerikanen heel wat kosten maar men kan het blijkbaar missen en het nageslacht zal er ook wel een deel van in de schoenen geschoven krijgen.

Tot nu toe gaat het de geallieerden in de Pacific niet al te best, als maar haastig terug trekken. De heren in Washington laten alles kalm gaan. De een of andere dag zal er wel een klap op de vuurpijl komen en de wereld kan zeggen hé hé nu doen ze toch eindelijk eens wat terug. In Indië is tot nu toe alles rustig, af en toe een luchtaanval met volgens de kranten tot nu toe zeven honderd doden. Al met al doen de Russen het nog het beste, die vorderen al is het langzaam want de Duitschers schijnen zich prima te hebben ingegraven. Het vriest er anders knapjes, twintig graden wordt bericht.

In de zaak is het niet erg druk op het ogenblik, af en toe een Duitscher om meubelen of om prijsopgaaf zodat hij weet waarover hij sparen moet. We zijn met architect Nieuwland in onderhandeling getreden over een verdieping op de zaak. Andries moet dat maar eens uitzoeken wat op het ogenblik de mogelijkheden zijn. Nu we toch over een verdieping dachten en de voor- en achterkamer behangen zouden worden in dit voorjaar, zijn we maar meteen begonnen om de tussenwand tussen de kamers weg te breken om meer licht te krijgen want de achterkamer zou erg donker worden als er een verdieping op de zaak zou komen. Het lijkt wel goed en is een operatie van een paar weken die nog afgehandeld kan worden voor Ger haar bevalling in maart.

Ze is nu nog goed. Marijke is de laatste drie dagen bij Oma Daas geweest, en had veel plezier natuurlijk met de versjes die oma de een na de ander afdraaide. Marijke zal dan wel zeggen welke. Ze luistert dan vol aandacht en o wee als Oma ergens een steek laat vallen. Het nieuwe zusje of broertje boezemt haar ook wel belang in nu het er nog niet is. Komt het kindje dan is ze nummer een af, en dat wordt ook wel een goede ervaring. Die twee zullen elkaar wel opvoeden en samen de lijn trekken tegen Mama en Papa. Ger zal wel zeggen: Die stinkerds.

 

27 januari 1942

Het is weer avond en we zitten met z’n tweeën in onze nieuwe kamer met een kopje thee, en echte thee nog wel. Een paar maanden en dan is de voorraad op. Ik heb niet veel last van de verschillende soorten vervangingsthee en koffie. Als ik maar iets warms te drinken heb. Ger proeft veel scherper en weet direct van Hestia, Santé, bloembollenkoffie en wat er nog meer van die surrogaten in de handel is.

Toen ik vanavond zoals gewoonlijk even naar de spoorbus liep, leek het daar wel of er straatgevechten plaats moesten vinden. Grote sneeuwbulten langs de kanten en op de vluchtheuvels. Op de Nieuwestad merk je dat niet zo erg daar wordt de sneeuw meer vertrapt. Sinds drie weken zitten we nu al in de vriezerij, en hoe. Het is direct maar begonnen met 15 graden en overdag van hetzelfde laken een pak. Een grote koulapperij voor 98 % van de mensen. Bevroren waterleidingen geen gebrek natuurlijk omdat de brandstof zo krap bemeten wordt, alleen warmte in de kamer en de rest van de huizen dik onder de bloemen, op de ramen dan altijd.

We zijn erg gelukkig geweest met de brandstof want we hebben voor het hele huis gekregen en laten de winkel zo veel mogelijk onverwarmd, net zo veel dat de zaak niet bevriest en hebben dus voor het woongedeelte een redelijke temperatuur. De warmte in de nieuwe grote kamer valt mee en het geheel is zeer gezellig geworden met een laag inschuifbaar schutje tussen het salon en de eet, speel en werkkamer. Marijke kan er dan niet overheen en kan daar haar speeltjes niet in de “mooie kamer” rond strooien. Alleen door de grote koude en daardoor grote hitte van de radiatoren knapt het behang onrustbarend en ziet Mama bij iedere knal weer eens verschrikt op en ziet daarna zeer gelaten.

Met stil weer is het begonnen te vriezen zodat alles prachtig bevroren is en het ijs op sloten en vaarten spiegelglad is. Het is paardenijs geworden, in een ogenblik alles sterk zodat voor de derde winter achterelkaar de elfstedentocht gehouden kon worden. Toevallig werd de mooiste vriesdag opgezocht zonder veel wind. Wel werd er gestart met een kleine 20 graden onder nul maar overdag met de zon erbij was het kostelijk weer. De 1000 wedstrijd - en de 4200 tochtrijders konden naar hartelust hun krachten meten en het resultaat was er dan ook naar. In een kleine 9 uur de 200 Km., het werden records nog niet eerder gehaald. Schitterend zoals de eerste wedstrijdrijders binnen kwamen, dat is nog eens rijden.

De hele entourage is ook zo schilderachtig. Drommen mensen op de wallen, terwijl daar dan heel alleen met prachtige slag over de geheel ontruimde witte ijsvloer, de winnaar naar de eindstreep toerijdt, spoedig gevolgd door vele anderen die allemaal in bijzonder hoog tempo hun laatste streken te zien gaven. Al dat publiek en al die toejuichingen gaven hun nieuwe krachten na inzinkingen die ze allen wel gehad zullen hebben en die ze op eenzame stukken zelf moesten zien te overwinnen. De eindstreep “achter de tuin” leent zich zwart van mensen met de Oldehove op de achtergrond, de glinsterende witte baan beneden en het ontvangst comité met de grote krans waar de winnaar op toe rijdt, het zijn beelden van een gebeurtenis die iemand bij blijven.

’s Avonds liepen Meindert de Jong en ik nog even langs de baan vanaf de Harmonie naar de Noorderbrug dus tegen de stroom rijders in, de Harmonie waar ze hun laatste stempeltje moesten halen om het elf tal vol te maken. Wat een verschil in rijden toen die avond, sommigen waaronder ook nog al eens een meisje, met de handen op de rug, met nog een forse streek, zonder vermoeide indruk, anderen die zichtbaar totaal uitgeput waren. Bij de Vrouwenpoort een man die ons toeriep: Hoe ver nog, hoe ver nog ? Een eindeloze stroom van toch stuk voor stuk uitstekende schaatsers, die ruim 4000 man die de tocht volbrachten.

Zo in het donker, over de door de maan beschenen baan trok de eindeloze stoet op het eindpunt aan. Mannen, vrouwen gehuld in allerhande kledingstukken, zwijgend en verbeten de laatste meters wegschaatsend en neer ploffend op de banken om de gladde ijzers af te binden met vingers die niet meer willen en benen die niet meer kunnen lopen. Tot ver over twaalf uur gleden nog rijders binnen toen de controle al gesloten was. In de krant stond zelfs van iemand die om drie uur in de nacht nog op de Dokkumer Ee gesignaleerd werd. Hoeveel energie en volharding en verbeten woede om het einddoel te halen werd door deze man verspild. Ik wil dat kruisje hebben al moet ik er voor dood gaan zal in 90 % van de rijders opgekomen zijn.

Meindert en Regien waren die avond bij ons omdat de voor - vorige avond bommen in hun omgeving gevallen zijn. Vijf stuks, waarvan er een in de Spoorstraat, een op de rails, een tegenover v.d. Wal, een naast Oom Sevenster en een in de Julianastraat. Wat deze gooierij voor zin had is niet te begrijpen, het gebeurde van grote hoogte, mogelijk werd de Tommy achterna gezeten? Het resultaat was 4 doden, een serie mensen in het ziekenhuis, verschillende huizen geheel stuk, een deel voor de helft maar verder honderden ruiten die sneuvelden in wijde omgeving. En dat bij deze strenge vorst waardoor alle leidingen direct bevroren. Gelukkig brak er geen brand uit. Je moet het maar mee maken. Vandaar dat Meindert en Regien die avond bij ons waren omdat ze het onmogelijk een beetje warm konden houden achter hun 19 kapotte ruiten die zo goed en zo kwaad eerst maar dichtgetimmerd werden. Ik denk dat velen het niet eens zullen zijn met het spreekwoord; Scherven brengen geluk. In Enschede veel meer onheil, daar waren 30 doden in de binnenstad te betreuren met zeer veel schade aan huizen en gebouwen. En wanneer is deze oorlog nu eens over, het lijkt er voorlopig nog niet op.

De Russen blijven aanvallen en winnen wel wat terrein al is het niet met grote happen. Hoe is het mogelijk om bij 40 graden vorst nog te kunnen vechten en dat de mensen zo iets kunnen verdragen. In Afrika stilstand, hoewel de Duitschers veel versterkingen melden en overwinningen op komst. Engeland schijnt er kracht te onttrekken om Australië te hulp te komen tegen Japan dat ondertussen stevig het initiatief in handen heeft. In Indië is men niet gerust op de uitslag, er wordt verwoed gevochten, vermoedelijk met de moed der wanhoop om te ontkomen aan de bestialiteit der Japanners die het blanke ras een lesje zal geven. Olie installaties, fabrieken alles wordt met de grond gelijk gemaakt en in brand gestoken. Niet mag de vijand in handen vallen, hetzelfde systeem dat in Rusland toegepast wordt.

Verder is het in ons land bij het oude maar in de kranten staat de mogelijkheid van een Engelse invasie, zodat we dat ook nog mee kunnen maken. Doch geen zorgen voor de dag van morgen, alles zal reg kom, en aan alles een einde. De nieuwe dubbeltjes en kwartjes zijn er ook, prachtig geld, alles van zink. Het publiek hamsterde klein geld en toen moest er wel nieuw komen. Vadertje Staat, dus Hitler kon blijkbaar het semi bronzen en semi zilveren geld beter gebruiken om er wapens van te maken.

Zo scharrelt het leven verder, staat er op tafel nog wel wat extra’s wat moeder en a.s. kind ook goed doet. Ger ziet er prima uit en behalve de kleine verdrietelijkheden die ze ook had voor Marijke’s geboorte, is alles in orde. Zelf ben ik aan het afstuderen voor de kadercursus van de Ned. Middenstands Bond. Het is eigenlijk een opleiding voor middenstanders tot bestuursleden van organisaties die er in de toekomst wel veel zullen moeten komen.

Alles wordt geordend, dus ook de winkelstand, en deze tijd geeft zo veel problemen dat het wel geschikt is er wat van te weten. Op het ogenblik is tenminste weer een enquête textiel goederen verkoop in behandeling. Over de afgelopen drie jaar moeten alle cijfers opgegeven worden over winsten, voorraden, kosten enz. en we zullen dan binnenkort wel met vastgestelde marges moeten gaan werken tenminste als er dan nog wat te verkopen valt. Trammelant genoeg, maar de mensch slikt blijkbaar onnoemelijk veel van de overheid. Ons ergens over verwonderen doen we niet meer.

Een nichtje van Oma was bij haar te logeren, en dat in de winter en in de sneeuwstormen, je moet er van houden. De treinen werken ook met zeer grote vertragingen, tante Betty die naar Utrecht wilde vertrekken kon niet de garantie krijgen dat ze er ook werkelijk in een dag heen zou kunnen reizen. Hier en daar blijven de treinen domweg staan, net of ze zeggen, we willen niet meer, te koud.

 

19 februari 1942

De laatste maand voor Ger’s bevalling zijn we ingegaan. Ze begint nu wel veel last te krijgen na de eerste tijd die gemakkelijk verliep. Daarbij komt dat ze vandaag plotseling hevige tandpijn kreeg en naar de tandarts moest. Een zenuwontsteking: deze komt wel erg ongelegen, maar zulke dingen gebeuren veelal als je het niet past. Een ongeluk komt zelden alleen, waar eerst Singapore de Jappen in handen gevallen is en nu de weg naar Indië geheel open ligt.

Singapore, de vesting die onneembaar genoemd werd is in enkele dagen volkomen uit z’n voegen gerukt en bezet door altijd durende bombardementen waar geen afweer tegen was. Alweer geen vliegtuigen die de lucht schoon konden houden en toen was het pleit spoedig beslecht. Smeekbeden om hulp aan Amerika mogen niet baten, men heeft niets. Amerika laat Indië schieten terwijl Engeland ook niets kan doen ook al door de zeer lange verbindingslijnen en geen schepen. Engeland zal voor Indië wel zelfbestuur geven gezien de conferentie van Ghandi en Tsjang Kai Sjek, die beide enorme landen kunnen samen misschien iets tegen Japan beginnen en de Jappen in de oneindigheid van dat land zich een stuk laten lopen. Japan dat ook steeds verder van z’n basis afkomt wanneer het Indië en Australië in de vingers wil krijgen. Amerika dat alles gelaten over z’n kant moet laten gaan en misschien pas over een jaar wat terug kan doen.

Ondertussen vechten de Russen zeer verwoed en proberen het initiatief in handen te houden, veel opschieten doen ze niet. De Duitschers zijn blijkbaar bezig aan een nieuw offensief zodra de koude geweken zal zijn. Daarvoor zijn soldaten nodig die ze oproepen uit eigen land en de openvallende plaatsen in de fabrieken moeten ingenomen worden door buitenlandse arbeiders. Ik denk dat men vreest voor vechten op twee fronten. Aan de ene kant de Rus als het niet mogelijk blijkt deze spoedig te verslaan en aan de andere kant de Amerikanen en de Engelsen. Ze komen dan tussen twee vuren te zitten, maar waar zullen ze landen? Iets dergelijks zal ook nog wel op het programma staan Engeland lijkt op het ogenblik anders wel heel zwak. Singapore verloren, in Lybië teruggeslagen, vlak onder de Engelse kust varen de Scharnhorst, de Gneisenau en de Prinz Eugen door het kanaal naar Duitschland zonder noemenswaardige schade op te lopen. Het is nog steeds zo dat Duitschland een betere oorlogsmachine heeft de toekomst zal leren of Amerika Duitschland kan overvleugelen.

Op het ogenblik wordt er hier en daar nog gestaakt in het land der onbegrensde mogelijkheden. Met democratische middelen veel bereiken is een hele toer. De winter wil maar niet ophouden en daardoor in veel gezinnen een groot gebrek aan kolen, ook veroorzaakt door de transport moeilijkheden. In de grote steden heeft men met man en macht de voedsel en kolen voorziening ter hand moeten nemen door alle beschikbare auto’s te vorderen zover er waren die dan nog mochten rijden.

Vorige week vrijdag naar Winschoten geweest en maandag en dinsdag naar Amsterdam om te zien of er nog wat te krijgen viel. Bij Wijers en Pijkstra niet veel goederen meer en alles even duur, al speelt die prijs geen rol. Zelfs eens bij W.M.I. echter nog een grote hoeveelheid slaapkamers kunnen krijgen n.l. 26 compleet en 12 stel zonder kast waardoor het spook van een lege winkel weer even verdwenen is en we weer geld in goederen om kunnen zetten. Weliswaar was deze transactie niet regulier want men wilde zonder facturen verkopen waar ik in heb toegestemd omdat ik de meubels perse wilde hebben. Het ging om een bedrag van f. 10000,- die ik niet zwart had liggen en om toch te kunnen betalen heb ik de nota’s van W.M.I. na laten drukken en op eigen schrijfmachine de invulling verricht. In hun boeken komt deze post dus niet voor maar in de mijne wel en zullen er maar op vertrouwen dat de controle diensten dit zaakje niet ontdekken. Zonder kwitantie heb ik het geld bij hen gebracht, in de trein voelde ik af en toe in m’n binnenzak of ik die reuze som nog wel had. Het is een griezelige manier van zakendoen om een wagon meubelen in bezit te krijgen. De vrachtbrief, het enige officiële stuk heb ik maar apart bewaard. Het was een mooie collectie meubelen in diverse houtsoorten en van oude, dus van goede, kwaliteit en voor normale prijs. Wat wil je nog meer.

Van Nieuwland kwam bericht dat de verdieping door de “Wederopbouw commissie“ in portefeuille gehouden wordt, wat wil zeggen, na de oorlog nog maar eens proberen. Voorlopig is dit plan van de baan. De drukte in de zaak was de laatste weken niet zo groot meer, doch vandaag is het weer allemaal slaapkamers.Het is toch een rare wereld, en precies andersom als een paar jaar terug toen we de menschen smeekten om toch alsjeblieft te kopen. In Amsterdam stonden op zeer veel meubelen: verkocht. Het is zoals een van de Gima leden tegen me zei: Je schrikt van de verkoop als je in de boeken kijkt. De fiscus vaart er wel bij, maar die heeft op het ogenblik nooit genoeg en schreeuwt om meer, ondanks de meer dan 2 miljard vordering op Duitschland. Een enorme verandering voor ons land en voor iedereen door de leegkoperij.

In Noorwegen is de verplichte jeugddienst ingevoerd, mogelijk dat we dat hier ook nog beleven. Wat heb je dan nog over je kinderen te zeggen? Wint Duitschland de oorlog dan krijg je natuurlijk hun hele levensbeschouwing op je boterham als een onverteerbaar prakje. Hetzelfde verschijnsel bleek ook na de Fransche revolutie maar dat alle veranderingen zo veel slachtoffers moeten korten schijnt in de lijn der dingen te liggen en is blijkbaar van weinig belang. Hitler piekert denkelijk niet over z’n doden, maar heeft alleen het Groot Germaanse rijk voor ogen met later een standbeeld op de markt, als hij de tijdelijke barbarij voor de eeuwige zaligheden heeft verwisseld.

 

9 maart 1942

Op maandagmiddag kan ik voordat we boterham eten nog even enkele regels pennen over alles wat we thans beleven en wat ieder die in Indië geweest is of er werkte met zeer veel smart zal moeten voelen. Ook wij die er niet zo nauw bij betrokken zijn als anderen voelen het toch heel diep hoe ons koninkrijk met deze verovering van de Gordel van smaragd door de vuile Japanse vingers voorlopig ten onder gaat. Alleen de West blijft nu nog over. In de krant lees ik zojuist dat het verzet opgegeven is en de wapenstilstand afgekondigd. Wel is er royaal hulp geboden door Engeland en Amerika.

Lang heeft ons Indie het niet kunnen bolwerken tegen de overweldigende meerderheid van vloot en luchtmacht die de Jappen op de been konden brengen, terwijl het voor die mensen blijkbaar de hoogste eer is om voor vaderland en vorst te sterven. In hoeveel gezinnen zal hier spoedig rouw heersen? Het zullen er velen zijn en de gemoedstoestand van tante Jinke die er haar twee gezinnen heeft zitten laat zich denken.

Australie is nu het volgend doel der Jappen zou ik denken, het land is wat groot maar gezien de vlotheid waarmede alles tot nu toe veroverd is lijkt het me een hele toer voor Amerika en Engeland om nu een halt toe te kunnen roepen en welke inspanning zal het vergen om dit alles weer eens terug te winnen. Er moet heel wat gebeuren. Het was heel wat beter als het blanke ras zich verenigde en zich ging verdedigen tegen het gele en de onderlinge twisten en oorlogen opzij zette.

Maar ja voor Amerika is Duitschland vijand no. 1 en het lijkt er niet veel op dat dat anders zou worden, dan nog liever een verbond met het communisme. Ra, ra hoe kan het? Ik, ik en nog eens ik zo is het in de politiek, zonder een grein oprecht hulpvaardigheid, en dat voelen we als klein land nu terdege, we worden fijngemalen door de grote landen. Stel dat Engeland en Amerika de oorlog winnen krijgen wij dan Indië terug? Een heel groot vraagteken, en de tijd zal het moeten leren. Nakaarten of het niet beter was geweest om een accoord of finantieel gebied te sluiten, wat neerkomt op het sluiten van een verbond met het kwade, of je uit edelmoedige motieven te laten vermoorden. Maar niet over nadenken.

In ons land was het nu eenmaal niet zo dat een jarenlange intensieve training van alles en iedereen en een heilig ontzag voor de nationale driekleur, als hoogste goed beschouwd werden. We hadden nu eenmaal liever boter op ons brood dan dat we er kanonnen voor kochten. Indie was te geef maar we vertrouwden erop dat de heren Groot mogendheden elkaar de buit niet gunden en omdat ieder vrij het land binnen kon komen was ons dat dierbaar als men maar betaalde, en dat betalen daar zien de Jappen geen kans toe net zo min trouwens als de Duitschers.

In de zaak gaat het goed, alleen moet je oppassen niet al te veel in het clandestiene te geraken. Een nieuwe bepaling in de belastingwetgeving is dat de goederen op de balans voor moeten komen tegen factuurwaarde. Nieuwe dure kwaliteiten die in wezen niets waard zijn mogen niet voor een lagere prijs opgenomen worden. Men gaat van het standpunt uit dat ook na de oorlog de distributie door zal gaan en pas heel langzaam betere soorten in plaats zullen komen. Geen dekking bij voorbaat, de stille reserves die in de voorraden bij ieder zitten komen in deze tijd naar boven drijven en uiteindelijk op het belasting biljet. Goed geleide grote zaken met strak voorgeschreven boekhouding, winstmarges enz., dat zal wel de toekomst zijn, we zullen uit onze zaak wel een behoorlijk inkomen blijven halen ook op den duur tenminste wanneer de zaak niet plat gaat. Op de kadercursus is men ook van mening dat ieder in z’n hokje en vakje gedrongen wordt als bijen in een honingraat, die kant gaat het op. Vrijheid blijheid is er niet meer bij.

De winter is nu zo wat over, lijkt het, gelukkig maar want kou is er veel geleden en dat in ons land waar er voldoende kolen zijn. Die kolen moeten evenwel voor een goed doel omgezet worden in benzine want dat is nog nodiger dan bloed voor het Duitsche leger. De werkelozen hebben zich moeten laten registreren en andere maatregelen werden afgekondigd om zo veel mogelijk arbeidskrachten naar Duitschland over te brengen zodat Duitsche arbeiders soldaat kunnen worden. Hitler vreest dat hij op twee fronten moet gaan vechten en wil zo veel mogelijk paraat zijn.

Voor de luchtbescherming hebben ze mij tot assistent wijkleider benoemd, later hierover als ik er meer over weet. Ger is voor het laatst naar de dokter geweest, de baby kan nu elke dag komen en ik hoop dat ik spoedig een goed bericht kan neerschrijven. Het is toch altijd maar afwachten, het lijkt prima te gaan alleen de afgang gaat niet, het kind zit in de weg. Oma Daas is ook gearriveerd met vele potten en potjes die de kraamvrouw spoedig weer op de been moeten helpen wat in deze tijd met zoveel distributie maatregelen niet eenvoudig schijnt te zijn. Marijke kijkt s’morgens meestal even over de rand van het ledikantje of er al wat in ligt. Maar de poppen mag het kindje niet hebben, geen sprake van. De kleine duvel zal zich danig in de hoek gedrukt voelen als no. twee belangrijker wordt gevonden en met meer zorg omringt.

 

29 maart 1942

Morgen wordt Thoma Gerry al weer veertien dagen en is de bevalling van Ger en haar negen dagen in bed zijn voorbij en loopt de zaak weer in ’t gareel. De spanning is geweest. De waarschuwing van oom Jan om op te passen voor een harem is dus zeker voor mij aan dovemansoren geweest. De verdeling is wel in mijn nadeel: een man en drie vrouwen. De bevalling duurde nog al wat maar per slot was de baby er op 16 maart en vond Dr. Huizenga dat de geboorte voorspoedig was verlopen. Ger maakt het goed, ze is zelfs gistermorgen naar de kapper geweest. Natuurlijk met geen stok tegen te houden. De voeding van Thoma was nihil, gelukkig dat er flesjes zijn, waar de jonge dame heerlijk aan lurkt. Ze groeit nog niet zo veel deze veertien dagen maar schreeuwt des te meer en heeft meer honger dan Marijke toentertijd.

Op het stadhuis wilden ze de naam Thoma eerst niet inschrijven en moesten er oude registers aan te pas komen nadat ik vertelde dat deze naam beslist een bestaande was, daarna gaf men pas toe. De kaartjes die we rond wilden sturen hadden we graag gelijk gehad aan die van Marijke Jacoba maar konden niet worden geleverd wegens gebrek aan roze lint. Wel nog blauw maar dat konden we niet hebben, het is toch een meisje. Marijke vond zusje eerst wel leuk maar veel trekt ze zich er nu niet meer veel van aan. Bibi en Liesje haar poppen zijn veel aardiger dan het zusje dat maar ligt te huilen. Beee, Beee doet Marijke haar na. Ik vind niet veel aan dat wurm zie je haar denken. Ondanks oorlogsdreiging toch veel fleur in huize Miedema.

Van het Stadhuis naar het Distributiekantoor in de Haniasteeg waar me een heel pakket bonnen ter hand gesteld werd, die goed van pas komen, omdat Thoma er maar zeer weinig van kan gebruiken en er dus heel bonkaarten voor de rest van de familie overblijven. Hitler heeft het maar goed voor met de jonge kinderen, met de oude mensen kan hij toch niets aanvangen, die zijn ook wat hun levensbeschouwing niet meer te veranderen. De jonge generatie daar moet hij het van hebben. Oude mensen zijn maar opeters en kunnen wel verdwijnen. Een Duitsch soldaat kwam hier in een apotheek om medicijnen voor z’n moeder, ze was te oud, daar werden ze haar niet meer verstrekt, ze was boven een bepaalde leeftijd. Zou het waar zijn ? Medicijnen worden hier ook al krap, de artsen krijgen een lijstje waar ze keus uit kunnen maken, aqua is er echter nog genoeg en een kleurtje zal er ook nog wel zijn, drankjes zijn te brouwen. Langzamerhand verdwijnt alles en raakt schoon op.

De stand van zaken werkt het smokkelen en hamsteren heel erg in de hand en ieder die de kans krijgt speelt het spelletje mee. Op deze manier is B. erin gevlogen. Van z’n bonnen kon hij niet rond komen en van z’n salaris niets extra’s kopen. Hij blijkt z’n bemiddeling verleend te hebben bij clandestine verkoop van koffie en thee, partijen thee en koffie gaan van de ene hand naar de andere, worden steeds duurder en zijn ook als ruil object zeer courant. Dertig tot vijf en dertig gulden voor een pond thee waarvan de gewone prijs f. 2,00 is. B. kreeg twee maanden. De koffie en thee worden verbeurd verklaard en waar blijft zo’n partij dan. Je mag drie maal raden. B. gaat in hoger beroep en kan het zo nog wel enige tijd volhouden om buiten de gevangenis te blijven, er is trouwens ook haast geen plaats, alles bezet.

De gewone misdaden gaan gewoon door daar verandert een oorlog niet veel in maar de economische delicten zijn er bij gekomen en die overspoelen de markt. De N.S.B. en Duitschers denken over deze economische delicten heel anders dan de onafhankelijke rechters die in sommige gevallen soepel optreden wanneer b.v. iemand voor zich zelf wat extra’s probeert te krijgen en er in vliegt. Een slager die z’n klanten helpt door een extra koe te slachten. Alles verboden vindt de N.S.B. en dan is de boot aan voor de rechter die moet oordelen veelal veroordeelt hij zich zelf met alle gevolgen van dien. Dat de overheid nog altijd recht spreekt in naam van het recht geeft nog hoop voor de toekomst en blijkt het geweten nog te spreken en niet geheel verdrukt te zijn.

De tegenwoordige overheid is het kleine groepje mensen die steunen op de Duitsche indringers. Vreemd is dat Nederlanders en Duitschers dezelfde soort mensen zijn en stuk voor stuk niet zo erg beroerd, maar dat groepen mensen de samenleving kunnen verpesten. Hetzelfde zeiden we vroeger ook van de joden, een jood is heel geschikt, ook in de winkel al moest je wel wat oppassen als je zaken met hem deed, maar een troep joden is iets onplezierigs en hetzelfde beleven we nu met de Duitschers. Wellicht zagen b.v. Fransen vroeger ook wel met gemengde gevoelens een bus Nederlanders in hun steden uitstappen, alleen betaalden die dan nog hun eigen eten. De joden gaan wel heel erg het loodje leggen, alles wat de Duitschers mis gaat is hun schuld en zal op hen gewroken worden. Het is een pesten zonder enige grond van redelijkheid op een groep mensen die wat anders dan de Westerlingen is. Een groep mensen die waarschijnlijk iets meer geniale exemplaren bezit en mogelijk ook wat meer slemielen.

Toch gaan we nu de lente tegemoet na een winter zoals er in 140 jaar niet is geweest, vertelde Hitler onlangs en die kan het weten. In Rusland is nu ook de dooi ingetreden wat daar een enorme modderpoel zal geven maar het Duitsche offensief zal binnenkort wel weer beginnen. Er moet heel wat gebeuren dit jaar, maar of het ons de vrede kan geven dat betwijfel ik tenzij Rusland de druk zal kunnen weerstaan en Engeland en Amerika met succes een westfront kunnen beginnen waardoor echter zelfs Duitschland plat geknepen wordt. Duitschland zal wel proberen zo vlug mogelijk in het oosten klaar te komen om dan op Engeland los te gaan. Er wordt gesproken over het maken van een verbinding via Noorwegen door Engeland met Rusland maar daar zijn schepen voor nodig en daar begint het de geailleerden aan te schorten. Amerika zal wel veel maar kan nog niet te veel in verhouding met Duitschland. In Indie gaat het slecht, de Japanners staan voor Australie en voor Brits Indie. De tijd zal het leren of de boel te verdedigen is.

De zaken moeten nu geopend zijn van 9 tot 1 en van 2 ½ tot 6 uur wat aan veel dingen een eind maakt. Een galateriewinkel was per dag zo lang open dat ze b.v. voor f.. 100, - verkocht hadden en dan ging de deur op slot. De man wilde niet leeg gekocht worden, maar het helpt niet veel om je tegen de omstandigheden te verzetten. Het beste is om wat goed goed op te bergen en een appeltje voor de dorst te houden. De een wat eerder en de ander wat later, maar leeg raken we op de manier waarop Duitschland de zaken beheert. Misschien gelukkig dat ieder ingedeeld wordt bij z’n vakgroep om op den duur wanneer de wereld tot rust is gekomen, een houvast te hebben voor de bevoorrading. Laten we maar niet te veel in de toekomst proberen te zien want wat de dag van morgen zal brengen is al moeilijk genoeg. Bussiness as usual was het slagwoord uit de vorige oorlog in Engeland en daar zullen we nu ook maar naar leven.

 

14 mei 1942

Hemelvaartsdag, zonnig droog weer, zoals alle dagen tot nu toe wat de groeierij niet ten goede komt. Er wordt door de boeren naar regen uitgezien. Het is allemaal wel erg laat, eerst de lange strenge winter en nu het droge voorjaar. Door de vorst is er een groot deel van de winter tarwe en het koolzaad bevroren, minder brood en minder vet. Minder aardappelen hebben we nu al gekregen, per persoon 2 ½ kg een verlaging met een kilo. Een hoeveelheid die voor de mensen in de grote steden heel weinig armslag geeft, wij hier in Friesland vinden nog wel eens een gaatje en pikken een graantje. Aan het diepste punt zijn we nog niet toe. Twee kleine kinderen met een ruime collectie bonnen en ikzelf ook extra bonkaarten zonder dat me iets mankeert. Mager en lang waardoor ik in de termen val. Niet te vergeten is echter de ruime beurs want zonder bonnen gaat het nog, maar zonder beurs beslist niet.

Thoma groeit prima en er komt al wat meer wezen in het kleine wurm, ze begint al wat te zien en te horen. Met Ger en Marijke gaat het ook voorspoedig. Mama ziet er patent uit en lijkt het wel of er voor haar geen distributie bestaat. Gelukkig maar. De grote verbouwing is indertijd afgewimpeld, geen materiaal, maar we hebben nog wel voorelkaar gekregen dat het gebouw verstevigd is door een aantal kolommen tussen de verdiepingen te plaatsen en de trap om te leggen en een hijschkoker te maken zodat wanneer we later wel weer iets kunnen doen, het bouwen buiten de zaak om kan gaan en we er geen rommel van zullen hebben. Want een rommel is het. Gebik in beton, stof, stof en nog eens stof overal, hoe krijgen we het linoleum weer wat schoon vraag ik me af nu er niet veel goede linoleum-was meer is.

In de zaak moeten we nu oppassen om niet uitverkocht te raken, we proberen de verkoop naar de inkoop te regelen want aan geld hebben we niets, dat is maar papier. Om goederen draait het en dan liefst ook nog een beetje goede kwaliteit, waarop als de oorlog over is, niet al teveel behoef te worden afgeschreven. Het wordt een puzzle om de zaak zo te beheren dat er wat vastigheden over blijven. Vorige week drie dagen op reis geweest om te kopen wat er nog te kopen valt. Het wordt erg moeilijk om iets te krijgen op normale wijze, er moet veelal iets betaald worden onder de toonbank door. En dit wordt met de dag erger door het krapper worden van de markt. Prijzen en marges mogen niet verhoogd worden is het parool der overheid, met allemaal kerels die controle uitoefenen op andere kerels die doen of alles klopt, maar er klopt langzamerhand geen pest meer van.

Zoals ik nu voor het raam zit en naar buiten zie door het mooie jonge groen der bomen waar de ondergaande zon door schijnt en naar het heen en weer lopen van de mensen aan de overkant, dan merk je bitter weinig van de oorlog. Er wordt opgewekt gepraat, gelachen en geflirt door jongens en meisjes terwijl ieder z’n zondagsche pronk er keurig uitziet maar als je dan de krant openslaat het bericht op de voorpagina dat een groot aantal vooraanstaande mensen in hechtenis genomen zijn op grond van ondermijnende activiteiten tegen de Duitsche Staat. Men wil blijkbaar gijzelaars bij de hand hebben als er eens wat gebeurd, ondertussen zijn voormalige Nederlandse officieren dood geschoten die het nieuwe bewind niet konden verdragen en er teveel van zeiden. Het bloed der martelaren is nog altijd het zaad der kerk geweest en met de dood schieten redt men het regiem niet. Jammer dat deze vaderlandslievende Nederlanders niet voorzichtiger geweest zijn en gewacht tot de tijd rijp was en hun werk effectief. Nu zijn ze verloren gegaan en met hun heengaan is de ellende bij de familie thuis komen wonen.

Het offensief der Duitschers in Rusland is begonnen zodat daar de hel weer losgebroken is en het aantal mensen die sneuvelen niet te tellen. Maar ja mensen genoeg, op een wereldbevolking van dik twee miljard doet een miljoen meer of minder er niet toe en speelt alleen een rol wat bereikt wordt, is na vijf jaar alles weer vergeten en vergeven? Zonderling dat door een beetje meer overleg een dergelijke wereldramp niet voorkomen had kunnen worden. Het vechten en vernielen zit het mens dom in het bloed en dat moet er blijkbaar af en toe uit. Elkaar bij duizenden af te slachten, lijkt een noodzakelijk kwaad waar bij tijden niet aan te ontkomen is, hoe zinloos het ook lijkt. Hoe het ook loopt, Duitschland zal de oorlog wel moeten verliezen want al overwint men Rusland dan staat de nieuwe vijand Engeland plus Amerika klaar om opnieuw te beginnen en dat is toch werkelijk teveel.

Het enige dat Engeland momenteel doet is in alle rust z’n leger op te bouwen en met de vliegtuigen die het uit Amerika krijgt de Duitsche industriesteden aan te vallen. B.v., vier nachten achtereen Rostock, wat blijft er dan van de huizen met z’n bewoners over. Als iets dergelijks op veel groter schaal gebeurde dan bij deze ene plaats, je zou je voor kunnen stellen dat Duitschland achter het front in Rusland lam gelegd zou kunnen worden. In Engeland hebben de bombardementen heel weinig uitgericht. Wederzijds beginnen de heren nu te vertellen dat er gas gebruikt wordt zodat we daar binnenkort werkelijk ook nog aan toe zijn. Bacterien en ziekten moeten dan wel volgen. Men moet niet vergeten dat een oorlog er is om zo veel mogelijk mensen te vernietigen. Op welke manier doet er niet toe.

De luchtbescherming in onze wijk loopt nog niet zo vlot, men wil niet. De opdracht komt van de overheid, dus van de staat, dus van Duitschland en voor welke consekwenties kom je te staan als je meedoet. Ik hoop niet dat we veel te doen krijgen want wanneer er een Engelse machine naar beneden komt dan mag je beslist niet helpen maar komt een Duitscher omlaag dan moet je helpen. Ieder voelt er voor om het andersom te doen.

 

12 juni 1942

Ja, wat moet ik schrijven? Er gebeurt wel veel maar alles glijdt langs je heen als je het je zelf niet treft. Straks om tien uur Marijke helpen. Wanneer ik de slaapkamer binnenkom ligt onze eerste hummel met haar gezichtje in het kussen en de handjes eronder. Een rood kopje komt boven de dekens uit en de beentjes worden behaaglijk uitgestrekt. Soms is de juffrouw droog en tref ik het, maar meestal is een luier een dweil. Dan eerst een plas in het potje en twee nieuwe lappen om de bips of is het bibs, en madam schurkt zich weer fijn onder de dekens. Bibi krijgt een zoen op z’n snuit en wordt stevig in de armen genomen waarna het slaapmannetje z’n werk weer kan doen. Een woord spreken doen we niet, het schijnt dat ze overdag al haar kruit reeds verschoten heeft, ’s avonds spelen we stommetje met z’n tweeen. Een lachje kan er amper af. Het is ook wat als ze je uit de slaap halen ? Als het me zelf zou overkomen, om als je lekker slaapt, op een pot gezet te worden, stel je voor. Onderwijl ik Marijke help, zorgt Ger voor Thoma die met haar drie maanden ook al een heel ander kind geworden is. Af en toe een lachje waar Mama dan natuurlijk zeer vertederd over is maar Papa niet minder. Al met al is het elf uur voor het echtpaar in de beddekoets stapt en het licht wordt uitgedaan. Dan heeft Ger nog wel eens koude benen of een koude rug die dan nog opgewarmd moet worden door, en ja van het een komt dan nog wel eens het ander.

Een voordeel is dat de bommen die nog vallen, niet gehoord worden door het echtpaar, omdat het lekker slaapt. Gelukkig vallen ze de laatste tijd verder van het centrum af, b.v. op de tennisbaan en vermoedelijk op het vliegveld, maar daar horen we niets over. Af en toe doen de Engelsen ’s nachts een grote aanval met honderden vliegtuigen o.a. op Keulen dat er dan nu wel zo uit zal zien als Rotterdam. Verschrikkelijk om daar te wonen. Die nachtelijke bombardementen zullen in de toekomst op steeds groter schaal worden voortgezet. Die wind zaait zal storm oogsten.

Engeland heeft in 1940 en 1941 z’n portie verwoestingen wel gehad waar Hitler vertelde dat Coventry ausradiert war, en Londen nacht op nacht gebombardeerd werd. Engeland heeft nu een bondgenootschap met Rusland gesloten en beloofd dat dit nog dit jaar een tweede front in Europa zal worden begonnen. Mogelijk in Noord Frankrijk, de kustbevolking is aangezegd door de Engelsen om te evacueren terwijl alle fabrieken in ons land gebombardeerd zullen worden, Fabrieken die voor de Wehrmacht werken. Wat moeten Tiet en Willem in dit geval doen. Het is niet prettig om de ene kant Fokker als buurman te hebben en aan de andere kant de Centrale, een apparatenfabriek en even verder op de scheepsbouwmaatschappij.

Het is geen wonder dat het hoofd van de luchtbeschermingsdienst hier in Leeuwarden er nog al achter zit dat de zaak wat oppoten komt te staan. Op het ogenblik twee vergaderingen per week, ongeacht de bijeenkomsten met m’n beide wijkleiders Bosma en Hofstede. Ik volg nu een E.H.B.O. cursus en de beide andere de brandweer. Het is een hele organisatie van ongeveer 150 man in ons blok. Als er dan toch bommen gegooid moeten worden laat ze dan in aller Godsnaam door de Engelsen een beetje goed gericht houden en niet op de stad terecht komen. Leeuwarden is er tot nu toe zeer genadig afgekomen in verhouding tot andere steden in het land.

Groente is er op het ogenblik niet, deze hele maand al niet. Het komt door de droogte terwijl op de veilingen de Duitschers eerst hun portie opeisen dus blijft er voor de gewone man niet veel over. Arbeiders die gewend zijn met machines om te gaan moeten geregistreerd worden en krijgen voor de helft aanzegging om in Duitschland te gaan werken, verder is er een algeheel bouwverbod afgekondigd zodat onze vertimmering nog precies op tijd klaar gekomen is en alles er nu weer keurig netjes uitziet, geverfd en wel.

Een mooie lege winkel. Eerst de voorraad uitverkopen, grote winsten maken die door de belasting weggezogen wordt. In de maak is nu een “ondernemingsbelasting”. Zo uit der Heimat importiert. We proberen de verkoop aan de inkoop aan te passen, meubelen is nog het enige dat niet op de bon is, alleen zijn ze zo moeilijk te krijgen.

Ger is met tennissen begonnen, maar eens zien of het gaat, we kunnen er veel plezier mee beleven vooral in de vacantie. Van huis gaan doen we niet, te lastig met de bonnen en luiers. Vacantie is ook al gedistribueerd en moet aangevraagd worden. Twee maal een week is ons plan, afwachten of het toegestaan wordt. We zitten aan touwtjes en hebben te dansen naar de pijpen van de overheid. Een overheid die alles controleert, de prijzen, de belastingen, tot nu toe zijn we er doorgerold zonder kleerscheuren al wordt het met de dag moeilijker om het rechte pad te bewandelen ? Wat is in deze tijd nog eens het recht?

 

15 juli 1942

Alweer een maand geleden dat ik het laatste stukje in dit dagboek schreef maar veel veranderd is er in die tussen tijd niet. De Duitschers hebben een doorbraak geforceerd naar de Don en de Rus in het zuiden wat vast komt te zitten. In Lybie zijn de Duitschers tot in Egypte doorgedrongen maar nu tot staan gebracht. Zo golft de strijd heen en weer met tot nu toe de Duitschers in de meerderheid. Vooral op zee worden Engeland en Amerika rake klappen uitgedeeld en onnoemelijk veel tonnen scheepsruimte tot zinken gebracht. Engeland noemt deze strijd de belangrijkste die ze te voeren heeft. In de lucht af en toe een aanval op een Duitsche stad, Bremen heeft er enkele nachten achter elkaar van langs gehad en zal de zelfde weg opgegaan zijn als Keulen.

Een nacht hebben wij er ook van geprofiteerd met veel geschiet en een verdwaalde bom op de M.T.S. die van binnen heel wat schade opgelopen heeft, plus de nodige ruiten in de omgeving die het loodje legden. Zulke nachten zijn niet erg plezant, ze zullen er echter wel meer komen. Engeland en Amerika komen met steeds groter aantallen vliegtuigen op de proppen, alleen de invasie zal nog wel even op zich moeten laten wachten. Duitschland is nog lang niet verslagen want ze hebben ergens tegen het Russische front 4000 vliegtuigen en 2000 tanks ingezet om een doorbraak te forceren. In het begin van het jaar waren er wel optimisten dat de oorlog nog dit jaar zal eindigen maar nu is er geen mens meer die het gelooft, het zal volgend jaar wel worden.

Het wordt anders wel een hele toer om goed etende te blijven en hoe krapper het wordt hoe meer de smokkelhandel de kop opsteekt ondanks de steeds scherpere controle. Groenten zijn nog steeds schaars en mogen niet meer zonder vergunning van de ene gemeente naar de andere gebracht worden. Gisteravond stond weer in de krant dat we minder melk, boter en kaas zullen krijgen maar wat meer vleesch, dit laatste als zoethoudertje. Er wordt weer 75000 HA weiland gescheurd om er bouwland van te maken zodat er koeien opgeruimd moeten worden. De tuinder waar we onze groenten van krijgen kreeg bevel om z’n producten rechtstreeks naar de spoorwagons te brengen en niet eerst naar de veiling, dat gaaf maar oponthoud bij het transport naar Duitschland.

Ondanks de grote overwinningen, en je zou zo zeggen, gaat het de Duitschers naar den vreze, vinden ze het nodig om overal weer gijzelaars op te pakken, predikanten, rechters enz. Omdat het gisteren pas gebeurd is weet ik nog niet wie het zijn. De namen zullen gepubliceerd worden. Hoeveel families nu weer in angst en vrede zullen moeten leven steekt niet nauw. Het is eigenlijk zo raar. Duitschland dat zo hoog opgeeft van z’n kracht gaat z’n toevlucht zoeken in een serie barbaarse maatregelen om het beetje gestook dat tegen hen gevoerd wordt de kop in te drukken. In Frankrijk worden al hele families vermoord als er een lid van het gezin is die buiten z’n boekje gaat.

De haat tegen Duitschland wordt steeds groter totdat iedere Duitscher niet meer als mens maar als een moordenaar wordt gezien. Hopelijk verloopt niet alles zo dramatisch als men het zich nu denkt. Hiernaast een verslag van een rechtbezitting in Limburg waar een N.S.B rechter een broeder in de kunst netjes uit de puree draaide terwijl de gebruikte argumenten kostelijk zouden zijn als de ondergrond niet zo bezopen zou zijn geweest. Een staaltje van het nieuwe recht dat Europa thans beheerst, Af en toe komen dergelijke ironische stukjes in de krant in de hoop dat de lezers tussen de regels door kunnen lezen. Toch komt Mussert niet aan het bewind waar onlangs een N.S.B.’er z’n spijt over betuigde.

De weg was dan misschien vrij om de Nederlandse jeugd op te roepen en te vechten tegen Engeland en Rusland. Er is geen nieuws onder de zon want tijdens de Franse tijd riep Napoleon ook de zonen uit Europa op om roem te vergaren. Dat er ook gesneuveld kon worden was een bijkomstigheid die de pret niet drukte. Laten we hopen dat het zo ver niet zal komen en de moed erin houden. Wel opvallend is dat het aantal moppen op Hitler afneemt, een zekere downheid treed op bij de mensen. De joden zijn enige weken geleden gekeurd en gaan spoedig weg om in Polen te gaan werken, zo heet het tenminste. Die mensen zitten er dus nog veel meer tussen omdat ze geen dag zeker van hun eigen leven kunnen zijn. Af en toe een uitspraak van een N.S.B.’er of van een Duitsche autoriteit die verklaart dat Europa van de pest der joden bevrijd zal worden, het morele peil staat wel hoog. Hiernaast nog een bladzijde uit het Textiel vakblad met diverse berichten en een veroordeling van iemand die gezondigd heeft. Zijn de mensen nu zo slecht of deugt de staat niet?

 

2 augustus 1942

Deze week heeft mama haar dertigste verjaardag gevierd met veel bloemen en cadeautjes ondanks de moeilijkheden om het te krijgen. Dat de bloemen zo duur zijn komt omdat de telers een premie per m2 moeten betalen om ze te kweken, de regering wil liever groenten hebben, maar waar blijven die dan? Een gewone burger moet er dan maar achtereen zitten om wat clandestien te krijgen. Een of twee maal per week is wat te krijgen bij de teler. In Lekkum bij Kalsbeek staan we in de rij. En dat in een land waar enkele jaren terug nog groenten doorgedraaid werden op de veilingen terwijl er momenteel nog meer verbouwd wordt. Officieel heet het in de kranten dat het weer zo slecht geweest is. Je weet nooit precies wat er van waar is, het is een permanente zoethouderij in plaats van een vetweiderij.

Vanmiddag met z’n vieren heerlijk in het zonnetje op het platdak gezeten tussen de bloemen die welig tieren in de bakken die rondom gezet zijn. Bijen kruipen in en uit de bloemen waar Marijke aandachtig naar staat te zien wat die vieze beesten allemaal uitvoeren. Thoma ligt in haar box-kist met afdak te draaien en te kraaien en heeft veel plezier in haar vingertjes die zeer aandacht bekeken worden. Het is allemaal zo mooi en zo vreemd als je vier maanden oud bent. Marijke begint een beetje meer voor “zusje Thoma” te voelen, de kleine hummel mag zelfs af en toe even Bibi en Liesje vasthouden als Marijke haar de poppekinderen voor houdt, maar zo iets kost wel moeite en overwinning.Van de week duwde Marijke, Thoma een wortel in de mond waar de kleine hummel ijverig op begon te zuigen en vanmorgen verraste Ger haar dat ze Thoma bladeren van de Oost-Indische kers zat op te voeren. Zo veel verschil bestaat er dan ook nog niet tussen beide kinderen.

Marijke met haar twee en half jaar moet nu ’s nachts ook zindelijk worden tenminste dat proberen we door haar potje ook in de slaapkamer te zetten en het “klappertje” van het kinderledikant naar beneden te houden. De juffrouw kan er nu in en uit klimmen. Maar eens zien of we resultaat hebben. Tot nu toe was haar bed ’s morgens een zwembad, trouwens van Thoma ook zodat er direct nadat de beide dames uit bed komen al weer 4 lakens op de waslijn hangen om te drogen terwijl het aantal luiers dat verstookt wordt niet te tellen is. Alle dagen grote wassen en dat met het heersende zeepprobleem. Maar zo zijn er zo veel dingen, en als dit het ergste wordt wat we van de oorlog te verduren zullen krijgen dan gaat het nog al.

Het napraten van wat Ger en ik zeggen door Marijke begint veel meer, ze ziet ons letterlijk de woorden uit de mond als we wat tegen elkaar praten, terwijl ze ook steeds aan het gesprek deel wil nemen. Van de week was ik in een kast in de zaak aan het monteren toen Marijke naar me toekwam en met haar hoog stemmetje vroeg: Wat doet die Papa daar? Is er iets dat haar niet aanstaat dan begint ze te roepen: “Vooruit Gof, zeker van Mama geleerd”. En ’s morgens stapten Opa en Marijke samen de deur uit, eerst naar de Prinsentuin om naar de pauwen en papegaai te zien en wanneer die beide wat schreeuwen dan komt ze thuis met een heel verhaal maar het slot is dan: ijke zo bahngk, nou”. Veel vogels zijn daar ook al niet meer gezien, de voedselnood. Maar ja de mensen moeten zwaar ziek worden om voor extra bonnen in aanmerking te komen, dus vogels kunnen we ons blijkbaar niet meer permitteren.

Van Dijk z’n vrouw is in St. Nicolaasga om op te knappen, ze werd steeds maar lichter en woog nauwelijks 90 pond, dit lichter worden heeft natuurlijk een lichamelijke of geestelijke oorzaak maar er moest nodig wat aan gedaan worden. Van Dijk zelf is dit jaar 25 jaar bij ons zodat we hem aangeboden hebben dat z’n vrouw daar vier of zes weken heen ging wat natuurlijk graag werd aangenomen. In vier weken groeide ze 6 pond dus dat ging de goede kant uit maar nu zijn de extra rantsoenen weer geschrapt. Dat de mensen vlugger ziek worden blijkt wel dat Siksma enkele weken rusten moet vanwege z’n maag en van Dijk zelf kou vatte en ik in bed moest. Het valt ook niet mee om als je vrouw weg is ook nog eens de huishouding te doen met 5 kinderen.

Twee weken geleden zijn plotseling een groot aantal fietsen in beslag genomen op een vreemde willekeurige manier. In Amsterdam zijn b.v. de fietsenstallingen maar leeggehaald. Alles ten behoeve van de Wehrmacht. Dit is dus de eerste openbare plundering door de prachtig georganiseerde dievenbenden waarvoor sommige Nederlanders ook nog sympathie kunnen opbrengen. Wat zal volgen? In de geschiedenisboeken is iets dergelijks niet onbekend, alleen meenden we dat we in een verlichte tijd leven. Het tegendeel blijkt evenwel waar te zijn, alles gebeurt op groter schaal en zit beter in elkaar, ook het pik in ’t is winter. De Duitschers zijn er meesters in.

De beestachtige manier van handelen tegenover de Joden is een voorbeeld van het koesteren van het kwaad. Het schijnt dat de Joden allemaal, de mannen tenminste, getransporteerd worden naar Polen, waar de familie dan niets meer van hen hoort. Hele gezinnen plegen zelfmoord, wat een kolfje naar de hand van de beschermers is want dan hoeven zij het vuile werk zelf niet te doen. Een nieuwe verordening is afgekondigd waardoor de vordering van kerkklokken, standbeelden enz. mogelijk wordt want het is beter dat de klokken vallen dan dat de Nazis van hun voetstuk moeten dalen.

Oorlogsmishandelingen niet zo veel, de kaart is stabiel, er is momenteel enig evenwicht en daarom praten we maar over het tweede front in Europa waarvan de een zegt: morgen en de ander het op volgend jaar houdt. Engeland gaat steeds voort met Duitsche steden te bombarderen en te vernielen waardoor het leven in zo’n stad onbewoonbaar wordt en toch bewoond moet worden, denk aan gas, water, licht en warmte. De oorlogsproductie zal er wel niet door lijden, het enige dat kapot gaat zijn de zenuwen van de mensen en in verhouding tot het aantal bommen dat naar beneden gegooid wordt voor elke 1000 kg. springstof 1 dode en bij 999 wat meer angst bij de hoeveelheid die ze al mee moeten torsen.

Vanmiddag voor de radio en vanavond in de krant al enige aanwijzingen wat te doen ingeval van een invasie. Thuis blijven is dan het parool. Ieder heeft het gevoel dat er vandaag of morgen wel wat zal gebeuren, want het leger dat Engeland heeft zal toch ook wel eens wat moeten doen steeds maar eens manoeuvres bevredigt blijktbaar ook niet. Ger vindt de hele invasie een propaganda stunt van Engeland om strijdkrachten aan het Westelijk front te binden zodat de Russen wat meer lucht krijgen. Dit afwachten is net zo als de oorlog met Japan in december 1941. Ieder wist dat deze zou komen, maar waar en wanneer is de vraag die niemand kan beantwoorden.

Hiernaast het strooibiljet waar mijn naam en een aantal aanwijzigingen die een beeld geven van het werk dat gedaan moet worden bij kleine rampen maar af bij grote gebeurtenissen ook iets uit de bus komt zal de toekomst moeten wijzen. Dr. de Groot waar we E.H.B.O. les van hadden vreesde voor het ergste. Tot nu toe alles op papier maar in de praktijk komen de juiste mensen naar voren en zal blijken wie z’n hersens bij elkaar kan houden. Misschien ook een kwestie van wennen.

 

8 augustus 1942

Zondagmorgen, ik zou gaan tennissen maar het regent al weer, dus wachten of het er nog van kan komen. Veel warm weer hebben we nog niet gehad en buien bij de vleet. Dus nu nog maar wat schrijven. Gisteravond voor het eerst de verduistering gordijnen al dicht gehad, een teken dat we weer een oorlogswinter tegemoet gaan.

In de krant van gisteravond stond de eerste sabotage daad in ons land waarvoor vermoedelijk wel een aantal gijzelaars met hun leven zullen moeten boeten. In Rotterdam is een trein ontspoord, een beloning van fl. 1000000 wordt uitgeloofd om de daders te pakken te krijgen wat wel niet gebeuren zal. In Frankrijk en Belgie is het doodschieten van gijzelaars aan de orde van de dag; ons land was er tot nu voor gespaard gebleven. Hoe de gevoelens zullen zijn van mensen die een familielid in het gijzelaarskamp hebben zitten laat zich raden. We hebben 2000 gijzelaars in de kampen zitten en er kunnen meer bij, ieder die wat betekent hoort er bij te zijn en het is een twijfelachtige eer om uitverkoren te worden. En wie plegen er sabotage dan? Zijn het Nederlanders, zijn het Engelsen of wordt soms ook van Duitsche zijde geageerd? Al die dingen gebeuren natuurlijk in het diepste geheim en wordt er tegenwoordig heel wat, krom gepraat wat recht is en andersom als het maar anti Duitsch is. Met elkaar leuteren we heel wat af.

Er gebeuren verschrikkelijke dingen in Europa, alleen we zitten momenteel nog bovenop de tribune van de grote arena beneden en zien in de verte wat bloed vloeien van mensen die elkaar zo nodig overhoop moeten steken. Het is nog ver af. Alles wordt nu grif geloofd want de Duitschers hebben het gedaan dat zijn de beesten in de arena, de wilde dieren en wij en de Engelsen zijn de heiligen die verscheurd moeten worden. Natuurlijk nu we alles wat we aan goeds te wachten hebben van Engelse kant moet komen, nu zijn de Engelsen de heiligen. In de geschiedenis boekjes staat wel wat anders maar een kniesoor die daar aan denkt. Het is maar beter dat dit dagboek niet in handen van onze beschermers valt want dan ben je niet waard dat je leeft omdat de Groot-Germaanse gedachte aan je voorbij gaat en je daar geen enkele waardering voor op kunt brengen.

 

9 augustus 1942

De eerste vijf gijzelaars zijn gevallen voor de aanslag op de Duitsche trein, de daders zijn niet op komen dagen, wat te denken was. Precies hetzelfde gebeurd er in Frankrijk, Slowakije enz. Onlangs gaven de Duitschers zelf toe dat er achter in Duitschland parachutisten geland waren, mogelijk is hier ook zoiets geschied. Het enige dat deze gijzelaars aangewreven kan worden is dat ze niet met de nieuwe horde instemmen en daadwerkelijk ook geen plan hadden er iets voor te gaan doen stond er kortelings in de krant. En dat is dan voldoende om willekeurige mensen te gaan dood schieten. Er is ons altijd voorgehouden dat een mensenleven kostbaar is, zelfmoord is b.v. anti Christelijk en dus is het verwerpelijk, we zullen dus nu aan de nieuwe Duitsche godsdienst moeten wennen met z’n specifieke moraal.

Veel nieuws van het oorlogsfront is er niet, een kleine invasiepoging op de Franse kanaalkust blijkt een probeersel te zijn en verder gaat het in Rusland nog steeds heftig toe vooral om Stalingrad en de Kaukasus wordt flink gevochten. In Egypte staan beide legers klaar om aan te vallen, beide hebben verse troepen en nieuwe voorraden ontvangen. In Frans West Afrika kan ook nog wel eens wat gebeuren, daar vreest men blijkbaar van Duitsche zijde een invasiepoging van Engeland en Amerika om Rommel in de rug aan te vallen. Eerst de As uit Afrika. In het verre Oosten likt Japan z’n wonden en ziet grommend rond naar de nieuwe buit. Amerika pikte de Salomon eilanden in als aanloop voor het komende tegen het offensief. Australie en Brits Indie zijn te ver weg weg en laat Japan deze gebieden met rust ? Overal voorbereidingen van nieuwe grote gebeurtenissen. We zijn nog steeds in afwachting. Ondertussen gaat de ene Duitsche stad na de andere plat door de Anglo-Amerikaanse bombardementen.

 

10 augustus 1942

Smakelijk eten: Ja, ja die gehakt is lekker voor mij niet erg geschikt, misschien wel voor Ger met haar kwaal. Ook zonder dat blaast ieder al om het leven. We maken van ons zelf broodgasgeneratoren, die stinkende kachels waar de bussen tegenwoordig op rijden omdat er geen benzine meer is, en dat het geen schande is om “en plein publique” een fikse wind te laten. Je weet tegenwoordig niet precies meer wat voor bestanddelen in het brood zitten, maar het gast erg.

Vorige week met Ger een tochtje naar de Joure gemaakt om te zien of De Vrij ook nog wat meubelen voor ons had. Tot nu toe lukt het nog wel, zij het met wat extra’s onder de tafel en ook van Zijlstra is af en toe een slaapkamer te krijgen op dezelfde manier. De chauffeur van de bus vertelde dat hij vorige week door twee Duitschers werd aangehouden die doodleuk de bermlampen van de bus gingen demonteren en hem een briefje gaven dat betaling zou geschieden acht maanden nach dem Krieg. Iedere keer dat er wat gevorderd wordt staat men met de revolver in de hand klaar om op spoed aan te dringen en dan Ingerukt Marsch.

Vader haalde van de week z’n f. 50.00 voor de ingeleverde fiets, z’n eigen staat nog in het berghok geparkeerd, maar het is toch zonde. Voor die f. 50.00 kan hij 5 pond vet kopen maar geen fiets, dan moet er een nul achter en niet anders dan clandestien te krijgen terwijl de banden het grootste probleem vormen. In de zaak gaat het nog altijd, op papier en in de boeken tenminste. Of het in werkelijkheid ook zo is dat valt te betwijfelen. In geld is de voorraad erg gestegen maar de kwaliteit van meubelen en vooral textiel is zeer dubieus en in feite niets waard. Ons land wordt leeggehaald terwijl goederen toch de rijkdom van een volk zijn.

 

20 september 1942

Zondagmiddag, kwart over drie. Ik kom juist van Marijke’s slaapkamer waar ik de juffrouw die niet slapen wilde en zonder broekje in bed lag, een paar fikse tikken voor haar billen heb gegeven. Ze doen mij in m’n gemoed meer zeer dan voor Marijke voor haar achterste. Ik geloof toch dat het helpt want alles is nu tenminste stil. Het indianen gebrul is over, en geslapen zal er nu wel worden. Af en toe ben je ten einde raad door het steeds maar weer iets anders verzinnen in kattekwaad door deze dame, die de hele lieve dag niet van ophouden weet. Oma Daas kan haar niet goed meer de baas en wordt er bekaf van. In de Fonteinstraat gaat het nog wel, daar zijn ze met z’n tweeen om alle energie af te leiden. Want energie heeft Marijke.

Als ’s avonds alles in rust is zeggen Ger en ik tegenelkaar, he he beide hummels in hun mandje, nu komt voor ons en speciaal voor Ger de kalmte waarin geen flesjes, papjes en prakjes met als noodzakelijk gevolg de ba-luiers en potje-legerij, meer voorkomt. Toch mogen we wel heel dankbaar zijn dat alles zo goed is en de beide dames hun teveel aan energie aan ons lozen. Ze zijn beide prachtig gezond in deze oorlogstijd wat wel een groot voorrecht is. Ook Ger en ik voelen ons patent en zien er nog niet verpieterd uit, je hoort wel dat de T.B.C. z’n kop opsteekt wat ook geen wonder is, er is aanleiding genoeg voor.

Twintig september staat er boven dit stukje en we gaan al aardig het najaar tegemoet met kou, harde wind en regen. Deze week de brandstof gekregen, het is niet veel maar we zullen het er mee moeten doen. Ook de juiste brandstof is niet wat nootjes LV mogen niet meer afgeleverd worden zodat we een verzameling grote brokken moeten stoken die de kachel eigenlijk niet slikken kan. Maar ja, dat zijn van die kleine puzzles die opgelost moeten worden, als je het vergelijkt met de problemen waar de Joden voor geplaatst zijn dan vallen eigen moeilijkheden in het niet. Zelfmoord is er aan de orde van de dag, om te ontkomen aan het transport naar Polen om puin te ruimen en dat bijna zonder eten waardoor velen zullen bezwijken. Veel wordt er niet over bekend. De Joodse gezinnen worden totaal uit elkaar gehaald en waarom moet dat nu? Een eerlijke en faire manier zou toch zijn om hen een gebied aan te wijzen waar deze mensen zouden kunnen wonen als men er in Duitschland zo fel op gebrand is. Waarom deze haat? Maar niet te veel aan denken, je wordt er maar beroerd van. Het is nu eenmaal zo dat een mensenleven niet veel telt, en een Joods leven helemaal niets meer. Ook over het leven van een Duitsche soldaat wordt weinig drukte gemaakt want een week geleden schoot bij Goutum een jager de grond in, de man maakte een verkeerde manouvre blijkbaar.

De piloot was in stukken gerukt die door de bergingsmanschappen op een kar werden geladen nadat de kleren die in brand stonden waren geblust. Door de hitte begonnen ook de mitralleurs te werken en een der omstanders klopte een soldaat op het schouder en zei tegen hem: “net zulk mooi vuurwerk als op koninginnedag, he?” De Duitscher brulde maar wat, hij had het niet zo goed begrepen. Het was licht-spoor-munitie dat verschoten werd. De piloot werd zonder tam tam begraven omdat hij een stomme streek uitgehaald had.

De krijgsverrichtingen in Rusland naderen hun einde voor dit jaar lijkt het wel, er wordt anders nog furieus om Stalingrad gevochten. Als ze die stad dan ook nog mochten veroveren dan hebben ze er een puinhoop te meer in handen maar zijn er ondertussen weer duizenden gesneuveld. Het front loopt van Leningrad naar Moskou, Woronesj, Stalingrad naar het midden van de Kaukasus zodat de Duitschers er dit jaar wel weer een stuk bij gewonnen hebben maar de Rus is bij lange na nog niet verslagen, waren het toch om gaat. In Afrika alleen maar voorbereidingen en wachten op beter weer. Uit heel Europa worden werkkrachten gerecruteerd voor de Duitse oorlogsindustrie om eigen mensen vrij te maken voor het leger.

In ons land moeten nu alle mannen tot 40 jaar zich laten keuren en worden na een week verlof overgebracht naar Duitschland waar het nu ook niet zo plezierig is door de voortdurende bombardementen. Er wordt niets hersteld alleen een beetje opgeruimd. Er is geen beginnen aan. De tapijtfabrieken zijn voor een groot deel stilgelegd, de arbeiders naar Duitschland en omdat het zonde is de machines hier te laten staan volgen die ook nog, Vreemd is dat de aandelen van alle bedrijven nog zo hoog staan, denkelijk weten de mensen met hun geld geen raad en proberen het zo nog wat te beleggen op hoop van beter tijden.

De staatslening die we hadden moeten kopen hebben we ook maar verkocht, een nieuwe lening staat voor de deur en daar moeten we ook wel weer op inschrijven want er staat een stok achter de deur. Wij hebben echter nog goederen en kunnen het geld daar nog voor gebruiken al slinkt de voorraad zienderogen en je krijgt wel steeds meer rommel. De verkoop is de laatste maanden niet zo groot meer en de tijd kon wel eens niet zo ver meer af zijn dat we in zullen moeten krimpen.

Ik hoop maar dat Jeltje gaat trouwen want zoveel hebben de beide winkeljuffrouwen nu ook niet meer te doen. Annie hangt nog al wat om. Jurkjes voor Marijke daar vullen ze hun tijd wat mee, van diverse lapjes worden ze gemaakt. Voor van Dijk en Siksma is er nog werk genoeg tot nu toe daar ontbreekt het niet aan, reparatie en klaarmaken van de meubelen daar hebben beiden de handen nog vol aan. Wanneer Jeltje haar vrijer nu maar niet naar Duitschland moet dan is er een kansje dat ze spoedig in het huwelijksbootje stapt zodat we op het loon een kleine 1000 gulden per jaar kunnen besparen en dat is nu ook niet echt mis.

Duurt de oorlog nog lang dan raken we leeg. Alle niet noodzakelijke bedrijven moeten gesloten worden ter vrijmaking van arbeidskrachten staat er in de Friesche Courant. Deze krant is een zeer gewaardeerde overname van de Leeuwarder Courant en het Leeuwarder Nieuwsblad nu in N.S.B. uitmonstering. Het is werkelijk een opwekking om er in te lezen. Voor bekendmakingen der bonnen hebben we hem wel nodig, ergens anders deugt hij niet voor.

De laatste tijd begint men van gemeente navraag te doen naar de ruimten in de huizen waar gestookt kan worden. Vermoedelijk voor inkwartiering van Duitsche vrouwen en kinderen uit gebombardeerde steden. Wij hier de vrouwen en Duitschland onze mannen. De mensenmenigte wordt wel aardig door elkaar gehusseld. Alle door Duitsche soldaten bij Nederlandse vrouwen verwekte kinderen zullen de speciale aandacht der autoriteiten hebben staat er in de kranten. Het zal tegenwoordig nog wel eens voorkomen dat het kind niet weet wie de vader is, de moeder wellicht ook niet. Als de vele openvallende plaatsen die door de oorlog ontstaan maar opgevuld worden door een nieuwe generatie dan is alles voor elkaar en doet het er niet veel aan toe.

De hele moraal waarop onze samenleving gebouwd is ligt omver en we zullen moeten wachten, ja hoe lang nog, voordat we het oude beschavingspeil en oude normen weer een beetje terug hebben. Om een voorbeeld te noemen, aan boetes wegens prijsopdrijving, hamsteren enz., is dit jaar a voor 4 miljoen opgebracht. Het wettig bewijs behoeft niet meer geleverd te worden als de rechter maar in gemoede overtuigd is dat de verdachte “fout” gehandeld heeft dan kan hij veroordelen. Goede rechters worden gijzelaars en N.S.’ers worden rechters zodat het hek nu van de dam is. Hiernaast een speech van Goring, vol edele motieven, de man spreekt voor zich zelf en tot zich zelf en meent op het laatst dat deze oorlog hem niet meer ontstolen kan worden.

 

10 oktober 1942

Een blad uit Reizen en Trekken waarvan we volgend jaar zeggen, wat hadden we het nog goed toen die regels gedrukt werden. En zo is het natuurlijk ook, we hebben een goede beurs, we kunnen uit de zaak wat ruilen maar voor mensen met een niet te dikke beurs wordt het er niet eenvoudiger op om rond en aan eten te komen. Weliswaar is iedereen aan het handel drijven, en met succes. Voor alles is een prijs te maken en een goede prijs.

Vooral Oma weet nog wel eens een goede zet te doen. Aangezien overal gevraagd werd naar het aantal beschikbare, gemeubileerde kamers voor inkwartiering en zij weinig lust had om een van onze beschermers te huisvesten verkocht ze haar slaapkamer meubelen voor twee en half maal de prijs die ze er zelf vroeger voor gegeven had. Achteraf bezien vermoedelijk nog te goedkoop ook. Voor dit geld en ook voor nog andere handeltjes is ze druk bezig om de hypotheek op haar huis af te lossen. In normale tijden was daar geen kans op geweest. Het lijkt een beetje op het verhaal uit de vorige oorlog van 14-18 toen een man een miljoen flessen van 1 Mark per stuk had en die verkocht, voor het geld kon hij elders weer flessen kopen alleen ze waren ondertussen duurder geworden en hij ging met 500000 naar huis. Hij bleef echter miljoenair. Het hele verhaal gaat door tot hij op het laatst 1 fles overhield die een miljoen mark kostte en prompt dat ding liet vallen. Zo gaat het tegenwoordig met de hypotheken ook. Het blijken papieren vorderingen te zijn en niet waardevast.

Gisteren is Siksma voor de keuring geweest om in Duitschland te gaan werken, doch werd afgekeurd. Hij zou het er ook niet lang uitgehouden hebben, z’n gezondheid is nu eenmaal van dien aard dat het een tere plant is. Hij is dit jaar al heel wat ziek geweest. Veel worden er echter niet afgekeurd, je moet wel degelijk iets ernstigs hebben of van zwakke gezondheid zijn, anders met een week vertrekken. Ik ben wat bang dat ze nu van Dijk willen hebben en die zou zeker goedgekeurd worden, nog nooit ziek geweest, alleen getrouwd, kinderen en veertig jaar dat zijn pluspunten om te mogen blijven. Hoe het met z’n vrouw moet gaan als hij toch eens opgeroepen wordt weet ik niet recht, want ze is nog niet zo heel veel waard. Ze maakt zich dan ook erg ongerust, van Dijk zelf is optimistisch genoeg en verwacht de gele oproepingskaart niet in de bus. Het is enorm hoeveel jonge mannen uit het stadsbeeld verdwijnen, je kunt het beslist merken. Wijers moet van z’n 700 man personeel er 250 van missen. We mogen nog blij zijn dat ze de zaak als zijnde misbaar nog niet gaan sluiten. Ook dat komt nog wel lijkt me toe. Eerst het personeel weg en dan de bazen om wapens te smeden tegen de het bolsjewisme en de plutocraten. Mooie woorden zonder enkele inhoud.

In de kranten wordt Engeland gedegradeerd tot een Amerikaans vliegtuig moederschip, het komt er op neer dat daar dan nog al eens een toestal klaar staat, alleen van een tweede front komt dit jaar niets meer, blijkbaar is men er nog niet voor klaar. Midden in de oorlog leven we op een vulkaan die onder je wel rommelt maar nog geen erupties heeft maar even verderop staat de boel al in vuur en vlam. Blijven waar we zijn is toch het enige.

Met het tennissen is het voor dit jaar gedaan, de hele week hoosbuien harde wind en het is nu veel kouder, de herfst is in aantocht. In normale tijden zouden we de kachel aanzetten, dat is nu echter niet mogelijk. Overdag gaat het best, dan is ieder in beweging maar ’s avonds is het wat huiverig. Vroeg naar bed is het enige.

Thoma begint al zo te kraaien en plezier krijgen in haar speelgoed. De box staat nu in de kamer en de jonge juffrouw vermaakt zich kostelijk op haar matrasje. Af en toe kruipt Marijke ook in de box en doet Ger na hoe die met Thoma omspringt. Een zot gezicht en Thoma lacht naar aanminning naar haar zusje met haar grote blauwe kijkers. Thoma heeft een tandje zegt Marijke tegen mij en steek pardoes haar handje in Tho’s mond die daar haast in stikt. Marijke heeft het Ger wel eens zien doen en alles wordt letterlijk nageaapt en of het dan wel eens wat hardhandig gebeurt dat is niet zo erg. “Zo beter, kleine dikkerd”, is het stopwoord waarmee alles afgedaan wordt door onze oudste spruit, ook tegen ons.

 

17 oktober 1942

De kachel deze week toch maar aangestoken, het werd te huiverig om stil te zitten. In de kamers was het 55 graden en dat is we een beetje koud, ook voor onze beide hummels. In de zaak de verkoop zo goed mogelijk stil gezet, tegen ieder wordt gezegd dat we uitverkocht zijn in textiel en dat meubelen voorlopig nog mondjes maat leverbaar zijn. De verkoop was te groot deze laatste maanden. Wanneer we er geen rem op zetten dan waren we in een ogenblik zonder slaapkamers geweest. Eerst maar weer eens zien of we wat van de fabrikanten los kunnen krijgen die het echter zelf ook moeilijk hebben door het onttrekken van arbeidskrachten aan de productie terwijl Duitsche orders met voorrang uitgevoerd moeten worden.

Deze week een luchtgevecht boven de stad en speciaal boven het station gehad, waar de kogels een ieder om de oren vlogen zodat er weer iemand gedood en verschillende gewond zijn geraakt. Overdag komen de Engelsen nu ook al. Hengelo heeft er van langs gehad, ook overdag, allemaal fabrieken die voor Duitschland werken, verschillende slachtoffers, de stad werd in rook achtergelaten, vertelde de Engelse zender. Ook deze week 15 gijzelaars doodgeschoten wegens daden van sabotage. Eerst 5 en nu 15, hoeveel de volgende keer? Bij de gijzelaars was ook Buzio, maar die hebben ze weer vrijgelaten, omdat hij de hele dag zat te huilen en men meer met dan om de man verlegen zat. Z’n prestige is hij kwijt en zal wel niet meer op de planken de goegemeente z’n humor kunnen verkopen. Mogelijk heeft hij met z’n tranen z’n leven gered.

Een gedeelte van de kustplaatsen moet nu ook ontruimd worden om verdedigingswerken aan te leggen, van Den Helder tot de Belgische grens omvangrijke evacuaties. Bij het gemeentehuis van Huizum vervoegden zich drie heren die uit een nette auto stapten en zich legitimeerden als ambtenaren van een der departementen uit Den Haag en vroegen echter zelfs eens de Burgemeester te spreken die van te voren van hun komst verwittigd was. Men wilde de persoonsbewijzen controleren, of de aantallen wel klopten. Nu die klopten wel, alleen na afloop van de controle niet meer want 500 stuks werden achterover gedrukt met zegels en al.

Hetzelfde kunststukje werd in Joure uitgehaald, alleen daar waren het “Duitschers” die een partij bonkaarten en andere papieren buit maakten. Voor onderduikers, mensen die niet in Duitschland willen werken of voor Engelse spionnen, allen hebben papieren nodig. Spionage en contra spionage zijn natuurlijk aan alle kanten aan het werk zonder dat we er veel van merken. Af en toe komt er iets van aan de oppervlakte zoals bovenstaande gebeurtenissen. Dergelijke kraken zijn voor gewone dieven toch wel al te groots opgezet. Joden willen wel alles betalen voor een persoonsbewijs zonder de hatelijke J er op gedrukt. Mogelijk dat deze mensen weer wat ruimer kunnen adem halen als ze zo’n nieuw stel papieren in de zak hebben.

 

8 november 1942

Heldengedenkdag in Europa, kondigde de omroeper voor de radio aan, want alleen dat volk is groot dat helden heeft te herdenken zoals het Duitsche. Wat steken deze 95 procent Nederlanders daar bij af. De 5 % N.S.’ers moeten de eer hoog houden want het zijn juist de grote mannen als Hitler, Napoleon die de wereld vooruit geholpen hebben. Het komt mij als leek voor dat we meer te danken hebben aan mannen als Pasteur, Koch, Edison en hoe de vele andere strijders voor het leven en vooruitgang ook mogen heten dan aan mannen zoals Hitler die de wereld alleen maar bloed en tranen weet te schenken. Het is steeds zo geweest dat de mannen die een land regeren of het nu Duitschland, Engeland en ook ons land betreft, proberen door dik en dun hun doel: meer macht, meer geld, meer aanzien te bereiken. Mensenlevens spelen een ondergeschikte rol. Door de hele geschiedenis heen is vechten en verdedigen aan de ene kant en vooruitbrengen aan de andere zijde de zin van het leven. Afbreken en opbouwen. Alleen kun je in korte tijd heel wat vernielen. Misschien zijn ook de mensen die de vernietiging voorstaan of die niet afkeurenswaardig vinden en heldendom kunnen vereren even nodig als een man als Pasteur.

Maar laat ik over de zin van het leven ophouden, het is me te moeilijk en gaat me te diep. Siksma is nu definitief afgekeurd voor werk in Duitschland zodat we hem kunnen behouden. Jeltje haar trouwerij is uitgesteld, haar verloofde is hals over de kop naar Duitschland vertrokken om er een jaar te werken. Annie had geen werk meer bij ons en is voorlopig bij haar moeder thuis behulpzaam tot ze een geschikte baan op een kantoor kan krijgen. Het is erg stil in de zaak of liever proberen zo weinig mogelijk te verkopen omdat de inkoop zo verbazend klein is.

Zo juist werd het bericht omgeroepen dat Amerikaanse troepen in Frans Noord West Afrika geland zijn met behulp van de Engelse vloot en luchtmacht. Als de heren nu maar door pakken en het niet weer een half zaakje wordt. De strijd in Afrika is al zo vaak heen en weer gegaan. Alles duidt er wat op dat de geallieerden veel sterker worden en zich met Duitschland kunnen meten. In Egypte is Rommel na zware gevechten tot terug trekken gedwongen en probeert dat op de vlugste manier te doen om te ontkomen aan vernietiging. De Duitschers en Italianen komen tussen twee vuren te zitten en mogelijk gaat heel Afrika voor hen verloren. Maar afwachten.

In Rusland schieten de Duitschers niets meer op, Stalingrad houdt nog steeds stand en de winter werkt voor de Russen. Al met al is er dit jaar op militair terrein niet zo veel gebeurd, de verschillende legers raken in evenwicht en om een overmacht op te bouwen door de geallieerden dat vraagt tijd, veel tijd blijkt nu wel, en wij maar wachten op het einde, als maar wachten.We willen blijkbaar veel te vlug. Ondertussen wordt het eten wel vlug krapper en veel duurder. Fl. 40.00 voor een pond tabak, fl. 12.00 voor een pond boter. De royale beurs en ruilobjecten uit de zaak die maken het leven voor ons nog niet zo moeilijk.

 

29 november 1942

Marijkes verjaardag vieren we vandaag. Onze oudste dochter wordt drie jaar en is al een hele meid. Wat gaat de tijd toch vlug (zie boven) hoe goed weet ik me toch te herinneren de nacht dat ze geboren werd en ik van Dr. Overbosch een telefoontje kreeg dat Ger een meisje had. Toen was het een klein hummeltje met grote open ogen dat een zuster mij liet zien, nu vertelt ze leuke en grappige verhaaltjes en ze kletst de hele dag. Een leuke opmerking maakte Marijke deze week toen ze ons trouwportret bekeek en tegen me zei: Papa met het melkkannetje, wat mijn hoge hoed was. In de keuken hebben we zwarte pannen en die lijken wel wat op dat hoofddeksel.

’s Avonds voor het naar bed gaan, mag Marijke nog even in de box bij Thoma spelen, wat voor beiden een heel feest is. Thoma ziet dan met verheerlijkte ogen naar Marijke op. Het is wel mooi zo’n grote zus te hebben die vandaag drie jaar wordt. Speelgoed heeft Marijke genoeg gekregen. Oma is op reis geweest en heeft van de familie nog al wat los gekregen zodat de jarige dame voorlopig wel onderdak is. Moet je iets in speelgoed kopen in de winkel, dan is dat wel drie maal zo duur als voor de oorlog en de kwaliteit is trouwens schrikbarend slecht.

Datzelfde probleem daar tobben we zelf ook mee in de winkel. Wanneer je de winkels zo tegen St. Nicolaas beziet dan is hetgeen aangeboden wordt niet veel zaaks. Er is alleen nog wat houten rommel en wat van karton, alles in even slechte kwaliteit en peperduur. Dit jaar vieren we dan ook maar geen St. Nicolaas met cadeautjes doch maken we er met elkaar een gezellige avond van met kunstgebak en van surrogaat thee, maar omdat je altijd wel honger of liever trek in iets hebt, smaakt alles goed.

Waar je ook komt, in de trein of in de bus of waar dan ook, er wordt altijd direct over eten gesproken en de manier om er aan te komen. Smokkel verhalen doen tegenwoordig opgeld. Het praten over eten en over vroeger toen alles even ruim en goedkoop was, is onplezierig. Het water loopt je om de tanden bij de gedachte aan een lekkere biefstuk of rollade met boterjus, aan pinda’s, sinaasappels, bananen en zo zijn er nog zo veel dingen: maar ja ook aan deze oorlog komt een eind en dan zal alles weer ruimer worden. De eerste levensbehoeften hebben tamelijk oude prijzen gehouden en zijn niet zo veel duurder maar de rest is in de war, alleen op de hele bonnentroep is niet zo veel te krijgen en er moet wat bij. Witte gezichten begin je op straat al tegen te komen vooral bij kinderen waarvan de vader weg is en de moeder alleen voor alles staat en tegen de beslommeringen niet meer op kan en de zaak laat schuiven. Per slot van rekening moet de moeder in de rij staan, voor brood, voor kruidenierswaren, voor de groenteboer, er raakt zo veel tijd zoek. En dan loop je ook nog de kans dat alles die dag uitverkocht is als je aan de beurt bent. Uitverkocht is het parool tegenwoordig, niet alleen in de winkels maar ook de bioscopen zitten elke avond vol. De mensen weten met hun geld geen raad en dan maar een keer vaker uit.

De nieuwe staatslening (met een stok achter de deur) is met ruim 30 % overtekend terwijl toch een miljard opgebracht moet worden. Veel geld komt er weer los door de evacuatie van de kuststreek omdat de bewoners hals over kop moeten vertrekken onder achterlating van een goed deel van hun bezittingen die prompt door de staat uitbetaald worden in guldens die niet meer in te wisselen zijn voor goederen. Duitschland neemt dat dan allemaal weer van de Nederlandse staat over en vervoert een groot deel van de inboedels naar Duitschland. Er wordt gezegd dat half den Haag moet evacueren.

Hier in Leeuwarden zijn de eerste 1300 gezinnen aangekomen die door de gemeente ondergebracht moeten worden, in Huizum bijna huis aan huis. Het zijn veelal de minder kapitaalkrachtige families die hier komen, beter gesitueerden kiezen hun eigen weg. Er moet zo veel mogelijk huiselijk verkeer worden aangeboden maar de komende ruzies staan levensgroot voor de deuren.

Ons electriciteitsrantsoen is verlaagd met 10 % en het gas met 25 %, enige compensatie was er voor Thoma tot juli 1943, maar in het bad gaan dat kan er niet meer af. Wat zullen we vuil worden en met ons alle mensen ook al omdat de zeep veeal eens “kunst” is. Al met al gaat het evenwel best, ’s nachts geen vliegtuigen, nog geen koude, in Afrika de Duitschers in de verdediging, in Rusland doorbraken door de Duitsche linies.

Alle mensen hebben een prettig humeur en zijn optimistisch over de afloop van de oorlog. In de Frico kwam een Duitscher boter controleren en die zei tegen de omstanders: Es geht sehr gut in Rusland, vielleicht haben wir mit Weihnachten Frieden. Ook geen pro Hitler klant en zo zullen er wel veel zijn nu de eigen oorlogsmachine niet zo vlot meer loopt. Hoe zou Hitler het ook vol kunnen houden tegen Rusland, Engeland, Amerika en de rest van de wereld terwijl de bezette gebieden alleen maar in bedwang kunnen worden gehouden door executies. Duitschland heeft nu ook het onbezette gebied van Frankrijk vol troepen gestopt omdat nu de Amerikanen en Engelsen in Noord Afrika zo’n vorderingen maken de Cote d’Azur te open liggen.

 

7 december 1942

Morgen gaan Vader en Moeder bij Tiet logeren in Amsterdam. Tiet schreef of ze zelf voor closetpapier wilden zorgen omdat zij dat niet in voldoende mate meer kon krijgen en voor hen zelf nauwelijks genoeg bezat. Ook hier kunnen we er moeilijk aankomen terwijl op het ogenblik mijn ingewanden wat op de loop zijn en ik dus aan wat extra’s behoefte heb, dit alles dank zij de zegeningen in oorlogstijd met z’n slechte voedsel.

 

25 december 1942

Mama, Omoe, en Oma naar de kerk op eerste kerstdag. Vader een eind aan het wandelen en ik oppassen op de beide kinderen. Thoma in haar bedje en Marijke spelend om mij heen. Slapen is voor Tho de manier om groot te worden en de verkoudheid die ze van Hilde Melis opgelopen had na het inenten tegen pokken, te boven gekomen. Een paar weken geleden belde Bram ons op dat Nel z’n vrouw griep had zodat Ger aanbood om Hilde zo lang in huis te nemen. Toen ze evenwel hier thuis was bleek de jongedame ook geen 100 % meer te te zijn en danig te hoesten en te proesten. Thoma heeft ondanks voorzorgen toch een vleug griep meegekregen. Zelf moest ik ook in bed omdat mijn ingewanden overstuur waren dus Mama heeft wel het een en ander te doen. Ik voerde zelfs ’s morgens de twee kleintjes eerst de pap, alleen door het hoesten van Hilde kwam hier en daar wel eens een flodder terecht en moesten die pap-proest-spatten overal weggehaald worden. Gelukkig dat Hilde zaterdag weer naar huis gaat, het kind is er bij ons niet beter op geworden.

 

29 december 1942

Alles is weer zo wat in orde, wel nog meer dan 10 zakdoeken per dag in de wasmand maar we zijn weer zo goed als beter. Er schijnen over het algemeen nog al wat zieken te zijn, weinig zon en wat miezerig weer. Erg koud is het nog niet en we mogen hopen dat er ook niet van komt met het oog op de brandstof.

Op de kortste dag van het jaar van Dijk z’n vijf en twintig jarig jubileum gevierd. Die dag was hij 25 jaar in dienst van Miedema’s Beddenmagazijn. Een heel gezellige avond hadden we er met elkaar van. Een toespraakje van Vader, die het had over de tijd toen van Dijk bij ons kwam werken de de St. Jacobsstraat, dat was ook in oorlogstijd. We waren met z’n veertienen en zeer vrolijk bijeen met veel gebak en lekkernijen dank zij hier en daar gekregen en gekochte bonnen. Toen ik tegen half twaalf Corrie, ons dienstmeisje thuis bracht, klaagde die tenminste over haar maag, zeker teveel gehad, want daar kan men in het algemeen ook niet meer over.

Om elf uur werd het zeer gezellig maar toen moesten we al aan opbreken denken want na twaalf uur mag er niemand meer op straat verkeren, dat is het parool in deze verduisterde tijden waarin de maan meer dan ooit geapprecieerd wordt. En donker is het al vroeg, om half vijf gaan de schutten voor de ramen en s’morgens om half negen komen ze er weer voor weg zodat de dag maar kort is. Die houten schutten beschermen de etalage ramen en sluiten de portiek af, in de etalage is trouwens toch niet veel meer te zien.

Drie zondagen hebben we met Kerstmis gehad en met nieuwjaar zijn er weer zowat drie, alleen een zaterdag er tussen. Ondanks de oorlog nog wel een feestelijke tijd voor ons: een vrouw waar mee op te schieten is, een paar lieve kinderen, een mooi huis, een prima zaak en een tafel waar wat goeds op staat, m’n liefje wat wil je nog meer? Tot nu toe geen problemen in de familie al wonen Tiet en Willem in Amsterdam erg beroerd naast Fokker, in Eindhoven heeft Philips er van langs gehad, daar schijnt heel wat stuk gegaan te zijn.

De Duitsche steden worden momenteel niet zo erg meer uit de lucht aangevallen, er is een pauze ingetreden lijkt het wel. Tegelijk met de inval in Noord Afrika door de geallieerden zijn Turijn, Milaan en Genua gebombardeerd en zelfs Mussolini gaf bevel om deze plaatsen te ontruimen, er zal dus wel weinig van over zijn. De Amerikaanse vliegtuig productie begint op gang te komen en we zullen rekening hebben te houden met een vergrote luchtoorlog waar we ons deel ook wel van zullen krijgen. In Rusland kunnen de Duitschers zich op verschillende plaatsen niet meer staande houden en zitten geheel in de verdediging terwijl rondom Stalingrad een leger van 250000 man in-gesloten is.

1943 lijkt goed in te zetten maar of Duitschland de oorlog het komende jaar zal gaan verliezen dat lijkt me een vraagteken toe. Van Engelse zijde wordt gezegd dat het een moeilijk jaar voor ons zal worden. Vorige week is Mussert “medezeggingschap” in de regering door “zes en een kwart” aangeboden. Vermoedelijk moet Hitler een stroman in ons land hebben om mannen op te roepen voor het Oost front. Zelf kan hij dit niet met goed fatsoen t.o. de Geneefse Conventie verantwoorden en moet er wat anders uitgevonden worden om alle maatregelen toch een spoor van geldigheid te geven. Mussert als minister president wil wel wat kunstjes uit halen voor z’n Duitsche baas.

Wegens heibel zijn alle universiteiten gesloten behalve die in Groningen. Men moet nu een loyaliteitsverklaring tekenen en daar voelt niemand wat voor. In elk geval durven de studenten niet goed thuis te zijn omdat ze vrezen opgepakt te worden en naar Rusland te worden doorgezonden. Napoleon heeft vroeger ook de conscriptie voor de bezette landen ingevoerd, dus dan kan Hitler dat kunststuk ook proberen, wellicht bergt 1943 meer verrassingen voor ons land in zich dan wat in 1942 heeft gebracht. Het is het afgelopen jaar geweest waarin Engeland en Amerika zich voorbereid hebben om nu definitief de strijd met Duitschland uit te vechten. Churchill heeft wel in een rede gezegd: Mensen wees niet te optimistisch, Duitschland is nog zeer sterk en kan beschikken over grote reserves aan slaven uit de bezette gebieden, heeft veel grondstoffen, en zal zich niet gewonnen geven.

Onze verkoop in de zaak behelst heel veel dingen waaraan we vroeger niet gedacht zouden hebben om ze te verkopen, de raarste dingen als biezen tasjes, vreemde schilderijen, rare prullen, maar goed er zit handel in. In de etalage hadden we een sierscheepje staan, zo’n zestiende eeuws fregat, opgetuigd met zeilen enz. en bovenin de mast zat een heel klein rood-wit-blauw vlagje. Twee Nederlandse politie mannen stapten de zaak binnen en waarschuwden mij voor het gevaar dat er in dat vlagje stak. Het is ten strengste verboden om maar iets ten toon te spreiden of te laten merken van onze vroegere vrijheid. De S.S. is bijzonder gebeten op dergelijke afkeurenswaardige pro Nederlandse uitingen, ze passen niet in de Groot-Duitsche idee.

De kerkklokken worden nu grotendeels weggehaald behalve een klein deel met historische waarde die voorlopig gevrijwaard zijn om in de smeltkroezen te verdwijnen. Deze klokken werden voor de oorlog reeds gemerkt en de Duitschers schijnen de onvervangbaarheid op dit ogenblik nog te eerbiedigen en ingestemd met het laten hangen. Toch zijn er nog wel enkele dingen op tijd naar Engeland en Amerika in 1940 overgebracht, de goudvoorraad en de kas van het N.V.V. om enkele te noemen.

Een week of wat geleden hebben we een wijkoefening gehad van de luchtbescherming waarin de blokken goed werk deden maar de leiding, Bosma, Hofstede en ik volkomen faalden in het leiding geven. Het opperhoofd Jonckheer was slecht te spreken en we boden ons ontslag aan en dat ontslag werd zelfs geaccepteerd, opvolgers zijn er nog niet helaas. Bij een van de oefeningen op straat hadden we een patient die schijndood moest liggen vanwege lichtgasbedwelming. Normaal heb je lichtgas in huis maar hier hadden we het op straat. Op de patient werd kunstmatige ademhaling toegepast en de “omstanders” zagen blijkbaar nogal bedrukt. Een Duitscher die langs het groepje liep, keek ook even, bukte zich en voelde de patient in de hartstreek: Er lebt. Tevreden stond hij op en liep door. Enkele omstanders en patient grijnsden maar wat. Onze in 1940 gevorderde vrachtauto deed ook nog dienst, er waren twee brancards in gemonteerd. Hij was overgeschilderd en er stond een rood kruis op. Een van de autoriteiten van dienst luchtbescherming vertelde dat de Duitschers telkens begerige blikken op de Renault geworpen hadden maar dat hij nog steeds uit hun handen gered had kunnen worden. Het zou een wonder zijn als we hem na de oorlog terug zouden krijgen, Hitler zal hem toch wel in de vingers krijgen.

Die zelfde oefeningsavond zou ook de politie mee doen maar dit werd afgezegd, ze moesten Joden ophalen. Op straat zie je ze haast niet meer. Ik geloof niet dat er hier in Leeuwarden nog veel zijn, de meesten zijn weggevoerd en komen vermoedelijk nooit terug. Voor de radio werd bekendgemaakt dat voor 1 januari alle Joden uit West-Europa naar werk ? kampen in Polen overgebracht moeten zijn, maar zouden ze daar ooit levend uitkomen? Hoe slechter het de Duitschers gaat hoe meer de Joden de schuld krijgen want elke keer dat Hitler voor de radio spreekt, laten z’n woorden een intensere haat tegen de gele ster dragers horen en kan er geen twijfel meer bestaan over de bedoelingen die hij met die mensen heeft. Vanuit de concentratiekampen uit ons land gaan de transporten dan in dicht getimmerde treinen naar Polen en dan moet men maar raden naar de beestachtigheden die vermoedelijk met deze mensen uitgehaald worden. Hard werken met weinig eten zal wel het beste lot zijn maar veel van de Joden zijn geen boerenarbeider of sjouwerman geweest en net als een groot deel van ons Nederlanders denkelijk niet bestand tegen zwaar lichamelijk werk. Af en toe denk je je deze ellende in, maar veelal lopen we er maar haastig aan voorbij, je wordt er maar beroerd van als je er aan denkt, en ben ik mijns broeders hoeder? Hier in Leeuwarden merken we niet zo veel van die transporten omdat het zeer kleine groepen zijn maar in Amsterdam zijn hele buurten joods en daar spelen zich natuurlijk verschrikkelijke taferelen af.

Meer geevacueerden komen langzamerhand de stad binnen, en met hen de verhalen, vooral over Den Haag waar hele straten blokken opgeruimd worden. Alles wat van hout is, deuren, kozijnen en vloeren maar ook de wastafels de baden alles wordt zorgvuldig losgehaald en is er een premie voor niet breken. Alles wordt naar Duitschland getransporteerd. De bewoners is maar zeer krap tijd bemeten om te vertrekken en om dan alles mee te kunnen krijgen uit de inboedel is een puzzle omdat er natuurlijk vee te weinig verhuizers zijn en waar moet je de meubelen opslaan ? Geen bezwaar natuurlijk om wat te laten staan: Alles wordt in dank aanvaard.

 

14 januari 1943

Een nieuw jaar met nieuwe belevenissen. Uit de Leeuwarder, pardon Friesche Courant, nevenstaand stukje geknipt van een smokkelzaak waarvan de daders gepakt zijn. Het zal ook wel voorkomen dat deze truc wel gelukt is en de winkelier kan tieren en wordt hierbij de dupe. Thee en koffie zijn enorm gewilde artikelen waar kapitalen voor geboden worden en over de grens nog meer dan hier want Duitschland heeft altijd nog liever kanonnen dan boter gehad. Het eten is daar ook niet veel. Kool plus water geeft een reactie en tovert het voedzaamste gerecht tevoorschijn, t.w. koolsoep dat het nationale gerecht geworden is.

Het vorderen van arbeidskrachten gaat steeds door; bij Jeltje twee broers en haar verloofde, bij Annie ook twee broers, en hetzelfde bij Siksma en bij van Dijk, terwijl binnenkort de betere standen aan de beurt zijn, n.l. de witte boordendragers.

Het jaar 1942 is voor ons niet slecht geweest en de voorraad nog zeer redelijk dankzij “scharrelen” alleen textiel is bedroevend. Textiel, alleen inferieure kwaliteiten, we krijgen nog thuis een stukje gordijnstof: wilgebast met kunstzijde maar wat het is weten we niet, toch maar gekocht, ongezien. Wijers en meer grossiers zijn plotseling gesloten op last van de Rijkscommissaris voor Inventarisatie, men leverde de Duitschers waarschijnlijk te weinig en wilde het gebouw en de boeken wel eens doorneuzen. Er gaat zeker nog niet genoeg de grens over. Van de 25 briefkaarten aan grossiers en fabrikanten met verzoeken om wat te leveren kwam van de helft geen bericht en de andere helft schreef dat ze niets aan te bieden hadden.

De inkoop deze maand tot nu toe fl. 50.00 en de verkoop al fl. 3000.00. Nu kan het momenteel wat lijden in de maand december hebben we meer in kunnen kopen dan dat we verkochten. Dit jaar zullen we wel leeg gekocht worden, al ben ik er dan toch altijd nog zelf bij om het proces zo lang mogelijk te rekken. Wat had Nederland toch een voorraden verzameld voor de buurman. De bankbiljetten omloop heeft de 3000 miljoen gehaald tegen 1000 miljoen in 1940. Wat is de gulden eigenlijk nog waard? Het is waar de aller eerste levensbehoefte zijn niet zo veel duurder dan vroeger maar de rest is een stuk omhoog gegaan terwijl het eind van de misere nog lang niet in zicht is.

Het afbreken van Den Haag gaat geleidelijk verder, hoe veel er plat gaat weet ik niet maar het zal wel zowat de helft zijn. Eerke Landeweer, mijn vriend komt enkele dagen logeren, ook hij en z’n vader moesten vertrekken, van hem zullen wel wat meer horen. Hoe al die verwoestingen weer opgebouwd moeten worden is mij een raadsel en een probleem dat de eerste vijf en twintig jaar na de afloop van de oorlog misschien niet eens opgelost wordt. In Duitschland: Keulen, Aken, Essen, Dusseldorf en in Engeland: Coventry, Londen waar op elke vijf huizen er een in puin ligt en in ons land Rotterdam, Middelburg en nu Den Haag plus dan nog de plaatsen die ernstig beschadigd zullen worden in de loop van het komende jaar.

Vanavond hebben we Marijke nog even uit haar bedje gehaald omdat ze zo hoestte en niet kon slapen. Wat doet Papa daar? vraagt ze Mama. Papa schrijft in z’n dagboek, vertelde Ger. Over Marijke? Vraagt onze drie jarige hummel, die vindt dat het leven om haar draait. Marijke is gisteren voor het eerst naar de kleuterschool van juffrouw Bender geweest. Thoma staat in de box na veel vergeefse pogingen nu overeind als ze zich maar krampachtig vast houdt aan de rand. Ze vindt het prachtig en kraait van verheugenis met haar blij stemmetje over dat grote wonder.

Gelukkig dat de gezondheid van ons vieren zo goed is en we ondanks het spreekwoord: “One apple a day, keeps the docter away”, toch geen dokter nodig hebben want appels zijn er bijna niet net zo min als b.v. paling of vis. Alles voor de Wehrmacht die ons burgers beschermt tegen de infame van Engelsen en de Russen. En daar moet je wat voor over hebben, waar of niet? Klompen zijn er ook zo goed als niet. In Huizum is een winkelier die ze verkocht voor de normale prijs plus 10 % maar er wel graag een boterbonnetje bij ontving van een ½ p. boter en dat bonnetje kost alleen al fl. 5,00. Al met al liep deze handel te veel in de gaten en kwam er prompt een ander bonnetje n.l. van de politie.

Meubels zijn nog altijd vrij te kopen en te verkopen voor zo ver je ze dan kunt krijgen maar we hebben nog altijd wat in de etalage staan en daar kwam vanmorgen een Duitscher om die fl. 1200 betaalde voor een stel slaapkamer meubelen.Het was fl. 100.00 te hoog maar gewetensbezwaren komen er niet aan te pas. Veel Duitsche soldaten zien we niet meer, ze zullen allemaal wel naar Rusland vertrokken zijn om de vloedgolven te keren wat de Russen komen met steeds nieuwe divisies op de proppen.

Ondertussen gaan de luchtaanvallen op de Duitsche steden door b.v. vannacht 100 ton bommen op Essen in 12 minuten losgelaten. Enkele bommen van 2000 kg. waren er ook bij, de Duitschers noemen ze “Bezirk Bomben”. Op Nieuw Guinea en de Salomons eilanden vechten Jappen en Amerikanen een verwoede strijd uit maar dat is zo ver weg daar voel je je niet direct bij betrokken. Roosevelt heeft deze week een begroting ingediend van 100000 miljoen dollar waarvan 96 % voor leger, marine en luchtmacht. Hij vertelde dat er in 1942 een 48000 vliegtuigen plus bemanningen klaar kwamen die nu langzamerhand wel aan de strijd zullen deelnemen vandaar natuurlijk de koortsachtige haast van Duitschland om daar wat tegenover te zetten.

Het vermoorden van gijzelaars staat wat stop, helpt het niet? Velen zijn weer vrijgelaten. Waarom? Er zal wel weer wat nieuws op tilt zijn, misschien wel de bewakingsdienst die ingesteld werd om door burgers, Duitsche gebouwen en eigendommen te bewaken en waar alle mannelijke Nederlanders opgeroepen kunnen worden om met hun leven borg te staan tegen mogelijke sabotage. Maar weer afwachten. Niets is ons te dol tegenwoordig.

 

20 januari 1943

Toen vanmorgen twintig januari 1943 de wekker om zeven uur afliep en we wakker werden, dacht ik er direct aan om me niet zoals gistermorgen te verslapen en het personeel maar voor de deur te laten bellen. Dus er tijdig uitgesprongen, jonge wat klinkt dat kwiek, en aankleden maar. Theewater opzetten, Marijke op het potje helpen, en toen was ik nog op tijd klaar om de “zender” aan te zetten waar de heugelijke mededeling werd gedaan dat Prinses Juliana van een derde dochter was bevallen. Moeder en kind maken het wel. Al ruim een week wachten we op dit bericht waar iedereen naar uitzag. Jammer dat het geen jongen is want dat zou wel een extra vreugde in de harten van ons Nederlanders geven. Het is nu eenmaal een verboden spreekwoord, waar het hart vol van is, loopt de mond van over, in toepassing te brengen maar het is wel tekenend dat iedereen het opeens weet. In de kranten heeft nooit een woord over de ophanden zijnde gebeurtenis gestaan en er zal ook wel met geen woord over gerept worden.

De koninklijke familie is staatsvijand no. 1. De naam van de prinses is Margriet Fransisca, vernoemd naar de vrouw van een doodgeschoten gijzelaar en naar Franklin D. Roosevelt. In elk geval namen met zin en niet de 10 stuks die normaliter aan een koningskind worden meegegeven. De baby is Nederlandse van geboorte omdat de grond waarop het ziekenhuis staat waar de Koningin bevallen is tot Nederlands grondgebied verklaard werd.

Om in de kranten weer eens wat betere oorlogsberichten te kunnen pu-bliceren hebben de Duitschers een grote luchtvloot naar Engeland gestuurd om te laten zien dat men in Duitschland ook nog wel wat anders kan dan enorme verliezen incasseren. In Afrika en Rusland steeds verder terug. Leningrad na 17 maanden beleg eindelijk door de Russen ontzet, bij Stalingrad een geheel leger Duitschers omsingeld en noem maar op. Het lijkt het begin van het einde te worden. Het enige wat we voor goeds en moois van over de grens ontvangen dat is hun muziek waar we elke avond met veel plezier naar luisteren. De Duitschers zijn muzikaal en vechtlustig. Van beide kunnen we genieten. De hoop is nu maar dat dit jaar de Russen hun aanval door kunnen zetten dat de Duitschers uit Afrika worden verdreven, dat de Italianen van schrik in elkaar zakken en misschien dan ook nog de invasie uit Engeland op het vasteland van Europa. Teveel om zo vlug te realiseren?

Als het dan vrede word komen er misschien weer eens pinda’s! Dan geen auto’s meer met een stinkende kachel achterop, dan mogen we weer zeggen wat we denken, dan worden er geen gijzelaars meer opgepakt en dan komen in de concentratiekampen diegenen te zitten die er thuis horen, dan stoppen de kranten ons niet meer vol met leugens en halve waarheden, dan komt de Koningin terug met de Prins en de Prinsesjes en dan kan Nederland dat zo leeg is als een leeggeblazen ei en even kaal weer proberen zich een plaatsje onder de zon te veroveren door hard te werken, wat toch de enige manier zal zijn om er weer bovenop te komen.

Grote voorraden industriele producten in een agrarisch land hebben ons tot nu toe met elkaar in leven gehouden. Op het ogenblik worden diverse drukkerijen gesloten, wat wil dat nu weer zeggen? Alles naar Duitschland ook de typografen  Men kan daar alles gebruiken, zelfs de straatstenen uit Den Haag werden meegenomen. De naam Margriet van ons prinsesje is gegeven ter herinnering aan de margrieten in de meidagen 1940. Onze marine is verzocht peet te staan over de derde prinses wat met enthousiasme werd gedaan. Gisteravond sprak de Koningin voor de radio over haar kleinkind. Trots natuurlijk.

 

28 januari 1943

Zondag begon de Duitse pers en radio ineens haar gebruikelijke optimisme en vergroting van wapenfeiten in eigen voordeel op te geven en wat hoorden we Duitschland verloor zo aan het Oostfront, de bombardementen op de steden werkten wel zo verlammend mee enz. enz. Het was alles mineur wat de klok sloeg. Toen deze berichten hier in ons land bekend werden gemaakt was de Nw.Rotterdammer de eerste krant die ze publiceerde en werden de kranten de AKO jongens bij de treinen uit de handen gerukt. Dit was echter zelfs sensationeel nieuws, sensationeels nieuws, schreeuwden ze en ieder las met gretigheid de verslagenheid van Duitschland. Een heel leger bij Stalingrad omsingeld, uit de Kaukasus vluchten de Duitschers zo hard ze kunnen, Leningrad ontzet, Tripolis in Noord Afrika verloren gegaan, mede hierdoor bestaat het Italiaanse Emperium niet meer. Bommen van 4000 kg. op Berlijn. Alles werd toegegeven en niet eens verkleind, men wilde de openbare mening op nieuwe beproevingen voor bereiden n.l. de totale oorlog nu niet meer om te winnen maar om te voorkomen dat Duitschland ten onder zou gaan.

Alle mannen tussen 16 en 65 jaar en alle vrouwen tussen 17 en 45 jaar worden gemobiliseerd om aan de komende gebeurtenissen het hoofd te bieden. De vesting Europa moet zo sterk mogelijk gemaakt worden en de bezette gebieden moeten hun aandeel hierin meedragen. Hitler zal zaterdag gaan spreken en wel aankondigen dat nog meer mannen uit de landen rondom Duitschland naar der Heimat moeten komen om de wapens te maken waarmee de Duitschers zelf, zullen gaan vechten.

Churchill en Roosevelt zijn weer bijeen geweest om te bepraten hoe zo veel mogelijk partij getrokken kan worden van de veranderende omstandigheden nu Duitschland niet meer aanvalt maar juist moet verdedigen. Dag en nacht worden er tonnen bommen op Duitschland gegooid, vooral de laatste tijd op de marine basis teneinde die zo veel mogelijk te vernielen met het oog op de omvangrijke transporten die gaan komen van Amerika naar Engeland. Engeland schijnt al stikvol Amerikanen te zitten plus hun benodigde uitrusting natuurlijk en nu maar oefenen om de invasie voor te bereiden. De gedachte dat we misschien op het toekomstige front wonen is nu niet zo aanlokkelijk.

Tante Jikke zal haar huis in Deventer moeten verlaten, de prijsbeheersing en het departement van Finantieen vorderde alle huizen in haar buurt op. In Den Haag gaat de afbraak maar door, er moet elders voor de ambtenaren met hun kantoren ruimte gezocht worden en dat vindt men in het oosten des lands. Ze zoekt nu om een paar kamers om er met Jaap haar zoon, te blijven zolang zijn cursus duurt die hij nu nog volgt. Ook Jaap kreeg al een berichtje van de arbeidsbeurs of hij zich maar eens wilde “presenteren”, richting oostwaarts. Kan tante Jikke geen kamers krijgen dan zal ze wel hier in Leeuwarden komen bij Vader en Moeder of bij Oma op de Groningerstraatweg. Ik kan me voorstellen dat ze liever in Deventer blijft om Jaap zo lang mogelijk om zich heen te hebben.

Toen de Engelsen en Amerikanen in Noord Afrika binnen stapten werd de Franse Franc die aan de Duitsche Mark gekoppeld zat, opnieuw vast gesteld en nu aan het Pond en Dollar. In de kranten heeft alleen gestaan dat de bevolking zo teleurgesteld was omdat deze vaststelling zo erg ongunstig geschiedde. Wanneer Engeland en Amerika het hier voor het zeggen zouden krijgen dan kreeg de gulden vermoedelijk ook een reuze op stopper naar beneden en de enige manier om je daar zo goed en zo kwaad tegen in te dekken zijn: goederen, huizen en aandelen in maatschappijen die ook bezittingen buitenlands hebben. Philips, Unilever b.v. Verliezen zulen er altijd geleden worden wat je ook probeert want gaat alles plat dan heb je ook niet veel aan goederen.

Zo draaien we maar in een kringetje rond, wat moeten we met ons overtollig geld? Vijfduizend zwart en vier duizend op de spaarbank op dit ogenblik. Grote bedragen in verhouding tot vroeger, maar ja als je ook 9000 gulden aan belasting betaalt zoals het vorig jaar het geval geweest is, dan is toch hetgeen we overhielden niet zo veel bij een omzet van 1 ton. Het is of een onzichtbare belastingman naast je op de kantoorstoel zit die steeds maar geld uit het laatje haalt. Je werkt voor de belastingen, vandaar het oppotten van zwart geld waardoor het winstpercentage op de balans gedrukt wordt en we tevens voor alle mogelijke komende eventualiteiten wat geld omhanden hebben.

Ook heb ik geinformeerd naar het huis van de buurman Weda om dat te kopen van Mevrouw Hottema de eigenaresse. Ze heeft er indertijd f. 8000,- voor betaald en voor fl. 5000 in vertimmerd zodat deze 37 vierkante meter zeker 20 mille op moet brengen en dat is toch wel wat veel voor dat kleine hoekje. Teijema, de achterbuurman, met z’n huis van 270 vierkante meter zal wel voor fl. 10000, te krijgen zijn maar om er wat van te maken is een vertimmering van fl. 10000 te krijgen zijn maar om er wat van te maken is een vertimmering van fl. 20 tot 30 duizend nodig.

Prijzen anno 1940 zodat we daar ook maar verder geen moeite voor zullen doen en het geld vlottend houden. Na de oorlog zullen we wel heel wat pegulanten nodig hebben om voorraden aan te schaffen, is fl. 10000 niet zo veel, zo ver als dat nu te bezien valt. Veel verdienen, en bang zijn voor papiergeld, en proberen de ogen open te houden voor zakendoen na de oorlog, maar het is vechten tegen de voorschriften. Geld is alleen goed als er een dekking in goederen achter staat, en juist die goederen zijn grotendeels zoek.

Vermoedelijk zijn we ondanks alles toch reeds achteruit geboerd. Op 1 jan. 1939 was de voorraad ruim fl. 20000,- in volwaardig goed, nu zijn de prijzen ca. 2 ½ maal zo hoog geworden, zodat we nu op 1 jan. 1943 een voorraad moesten hebben van fl. 50000,- in goede kwaliteit en waren we nog niets vooruit gegaan. In plaats hebben we aan goederen ca. fl. 40000,- en fl. 8000,- overtollig geld maar in die voorraad zit al een hele hoop rommel. Ik geloof dat deze redenering wel klopt en er niet te grote denkfouten in zitten. We eten op het ogenblik goederen en kapitaal op ondanks schitterende balansen: alleen gebeurt alles in guldens waarvan de waarde dubieus is. Het zal een hele toer worden om niet berooid en ontnuchterd uit deze tijden tevoorschijn te komen. Of het met zwarte handel beter zou gaan lukken? Gelukkig maar dat de prijzen in ons vak sterk gestegen zijn zodat we wat gemakkelijker in de na oorlogse nog hogere prijzen zullen kunnen stappen en daar dan bedrijfskapitaal voor hebben.

Het losscheuren van Duitschland zal economisch ook wel de nodige problemen geven, tenminste als dat losscheuren alleen maar met economische perikelen gepaard gaat, en er niet opnieuw veel verwoest wordt. Goederen is net droog zand, het loopt je door de vingers heen. Vasthouden van je voorraden op flinke schaal is niet goed mogelijk zodat het kopen van huizen, ondanks verwoestingskans, het enige waardevaste bezit is en voor huizen staat men bij wijze van spreken in de rij. In heel veel huizen wonen al twee gezinnen, nog even wachten en ook in ons land verschijnen de barakken steden zoals ze in Duitschland uit de grond gestampt worden.

Aan de ene kant door de verwoestingen en aan de andere kant door de duizenden vreemde arbeidskrachten die moeten helpen om wapens te smeden. De stoel en het bed dat de Duitsche soldaat moet verlaten kun je toch niet aan een buitenlander geven, alleen mannen kunnen nu eenmaal niet buiten vrouwen en zullen wel al hun best doen om die stoel en dat bed te krijgen want ook met een vreemde wil het wel vrijen, toch is het de gedachte dat je eigen vrouw bij een ander zou kruipen verdomd, bedonderd. Het zal Hitler wel niet zo veel kunnen schelen wie de verwekker van een kind is, als er maar kinderen komen. Bij een husselement van mensen is het mijn en dijn niet meer zo scherp gescheiden als voor de oorlog. De schande van onechte kinderen vervaagt wat. Hoe meer Europeanen hoe beter, met die hoeveelheden drukken we de Rus Siberie in !

Enige tijd geleden verkochten we een Duitscher een slaapkamer welke naar Wenen verstuurd moest worden. Die man slaakte tenminste de verzuchting dat hij z’n vrouw nu wel zo’n mooi ameublement cadeau gaf maar dat ze er misschien met een ander in sliep. Het vrouwen overschot is wellicht een kleine tegemoetkoming van moeder natuur aan de lage mannelijke lusten en om met de zeelui te spreken, in iedere stad een andere schat.

Onze beide kleine vrouwen groeien prachtig op. Marijke danst de halve dag in het rond en zingt erbij: Wij spelen in een kring, in een kring van Marijke, Marijke is zo lief en zoet, laten we doen wat Marijke doet, zo doet Marijke en dan gaat ze lang uit liggen, of steekt een been omhoog waarna het spelletje opnieuw begint. Gisteravond zong ze steeds maar weer Poesje mauw, kom eens gauw, hier staat lekkere melk voor jou en voor mij, rijstebrij, O wat smullen wij. Nu is zo iets erg aardig voor de eerste keer, maar als ze het de hele dag doet, dan begin je er nog van te dromen.

Thoma ziet bij alles wat haar zuster doet vol verrukking toe en zegt: Ka Ka en wankelt op haar beentjes, krampachtig vasthoudend aan de rand door de box heen en weer. Dan staat ze plotseling stil, krijgt een rood hoofdje en hier werd wat groots verricht, een druk in de broek als souvenir voor Mama die teneinde raad is met het zeep-probleem dat niet op te lossen valt want er is haast niets meer te krijgen om van wat je dan nog krijgt in de nieuwe samenstelling nog maar te zwijgen. Mijn tabakskaart verruilen we elke week voor een extra stukje vleesch en zo slaan we ons ruilend en clandestien kopend zo goed mogelijk door de tijd heen en zien verlangend uit naar de zomer en de zon die dan natuurlijk weer met koperen ploert betieteld wordt. Het is ook nooit goed !

Thoma krijgt er weer een paar tandjes bij, de boven hoektanden, na eerst de boven voortanden hebben gekregen. Ze heeft er wel wat last van “de kleine schat” zou Mama zeggen die zelf zit te tobben met een zangerige voortand waarvan de wortel zweert en waaraan niet veel te doen is naar het schijnt. Thoma is wel fleurig maar groeit de laatste maand niet veel en wil ook niet erg eten en dat komt er af en toe ook weer uit. Mama tiert dan heftig: “Die vervelende kotskinderen van jou, hoe krijg ik die luiers en slabben weer schoon, andere kinderen doen zoiets nooit”. Dat is het gewone recept dat ik op m’n boterham krijg, doch het smakelijk savoureer.

Die zeep, die zeep, vooral als je alles even blinkend wil houden als vroeger dan moeten alle zeilen worden bijgezet en is zelfs badzout waar een blijkbaar een klein beetje zeep in verwerkt is, een prachtig wasmiddel. De luiers worden schilderijen en erg wit zien ze er ook niet meer uit, schoon zijn ze wel, ze ruiken naar soda, maar ook dat product is er niet meer, af en toe zwart te krijgen voor een prijs die het tienvoudige bedraagt van de normale. Ze heet dan dubbel sterk te zijn, maar is geloof ik de helft zwakker als vooroorlogse. Wat een keukenwijsheid debiteer ik hier, de hele dag wordt er over eten en wat dies meer zij, gepraat zodat je aardig op de hoogte raakt.

 

7 februari 1943

Na drie dagen rouw is de radio vanmorgen weer met wat fleurige muziek begonnen, het treuren om Stalingrad is voorbij. De radio was niet te genieten en vooral Hilversum was zeer mistroostig zeker om een goede indruk te maken op onze beschermers. Plus royaliste que le roi. Stalingrad gevallen na maandenlange belegering en met die plaats een heel leger van het toneel verdwenen. 340000 man waarvan er 40000 levend uit gekomen zijn en krijgsgevangenen gemaakt, de rest is gesneuveld, dood gevroren, verhongerd. Goring vertelde echter voor de radio dat men de verliezen niet moest tellen wanneer Duitschland zelf maar bestaan bleef, maar het is niet alleen Stalingrad dat prijs gegeven werd ook de een na de andere plaats wordt op deze Duitschers heroverd. Overal moet worden teruggetrokken. In Afrika is Rommel ongeveer in Tunis beland en met z’n leger op een heel klein hoekje samengedrongen en zal Afrika wel spoedig opnieuw schoongeveegd worden.

Mussolini heeft z’n volk beloofd dat alles spoedig opnieuw veroverd zal worden, een kleine inzinking, hij moet z’n best maar doen. Om te beginnen heeft hij al zijn ministers afgedankt met inbegrip van z’n schoonzoon. Ook niet een best teken en bewijs van binnenlandse eenheid. Ondertussen worden nu ook de Italiaanse steden met zwaar kaliber bommen van 2 en 4 duizend kilo aangevallen en het moreel van de Italianen is denkelijk niet zo hard als van de Duitschers. Men wil in Rome vermoedelijk wel vrede maar Hitler staat natuurlijk zeer dreigend op de achtergrond. De Paus voelt ook niet veel voor Duitschland met z’n jodenvervolgingen en terechtstellingen van gijzelaars zodat hij ook liever vandaag dan morgen de ineenstorting van Duitschland zou zien als de Rus dan maar niet over Europa heen walst en dan moeten Engeland en Amerika deze beer eens tegenhouden. De Paus zal wel denken, word ik nu door de hond of door een kat gebeten?

In Duitschland vergt de totale oorlog de totale mobilisatie en daar moet alles echt voor wijken. Cafe’s en luxe zaken zijn al gesloten er blijven een aantal levensmiddelen zaken en textielbedrijven over, alleen worden veelal een aantal samengevoegd. Bij sluiting van bedrijven worden de voorraden overgenomen door diegenen die bestaan blijven. Mochten deze maatregelen ook hier genomen worden en onze zaak wordt gesloten dan is dit het beste om maar zo veel mogelijk te verkopen in elk geval het “zwarte goed” omdat natuurlijk alleen de factuurwaarde vergoed wordt. Een behoorlijk deel van de voorraad moet dan maar onderduiken, maar dat is ook niet eenvoudig. Fl. 8000.- inkoop hebben we meer dan de boeken aangeven, dus dat moet nu “weg”. En hoe beleg je het vrijkomende geld? In baar houden en de kans lopen dat het waardeloos wordt, in aandelen of in huizen beleggen? In staatspapieren? maar dat is ook niet veel beter dan geld. De koersen van de aandelen vliegen omhoog, alleen er is een top voor afgekondigd, en alleen de niet specialiteiten mogen nog verhandeld worden. Zo puzzelen we alle dagen wat de manier is om te redden wat er nog te redden valt. Iemand die gestudeerd heeft, loopt nooit de kans dat z’n kennis hem wordt afgenomen, dat kapitaal is waardevast en onvervreemdbaar, maar met een zaak is het wel wat anders.

Nu een optimistisch mopje achter een pessimistische tirade aan. In een winkel van onderkleding kwam een dame om een directoir. De winkeljuffrouw liet verschillende zien in rose, bleu, wit enz., maar mevrouw was niet tevreden. Heeft u geen oranje ?, vroeg ze. Neen, die had de juffrouw niet. Ja, zei de dame, ziet u, binnenkort na de bevrijding staat heel Nederland op z’n kop en dan wil ik ook netjes voor de dag komen. In Noord Afrika wordt het terrein waar de Duitschers nog zitten de steenpuist genoemd, want als de Amerikanen er in beginnen te knijpen dan komt er namelijk eens “Rommel” uit. Toch is het aantal moppen niet zo groot meer, zou het komen dat veel joden weggevoerd zijn ? Het publiek wordt wat down, ondanks de toekomst die er goed uit ziet, maar de laatste loodjes wegen het zwaarst. Hitler zal zich zeker niet vlot gewonnen geven. Nu is het eigenlijk zelfs eens bijvoorbeeld

 

14 februari 1943

We hebben een week achter de rug waarin de hoogste klassen van H.B.S. Gymnasium en M.T.S. niet naar school durfden gaan. Een van de eerste dagen van de week stapten in het hele land de groene Duitsche politie agenten de scholen binnen en namen de hoogste klassen mee naar de Ort skommandantur en dwongen de directeuren der scholen alle namen en adressen der leerlingen op te geven. De jongens werden weer vrijgelaten maar doken onder en durfden niet meer thuis te slapen. Alles was erg onbehagelijk omdat deze week vermoord werden

Generaal Seijffart en de vorige week de secretaris-generaal Reydon, beiden N.S.B’er en in de regering zittend. Wraak van de N.S.B. of Duitsche kant was dus te wachten zodat de jongens vreesden als gijzelaars gebruikt te worden of anders naar Duitschland moesten. In de kranten staat dat men de plutocraten zoontjes leren zal wat werken is. Alle jongens zullen binnenkort we een briefje thuis krijgen met een oproep en als ze er geen gevolg aan geven zullen de vaders wel mee genomen worden. De Duitschers zullen denken wat doet het er toe of we een man hebben van twintig of een van veertig jaar, werken kunnen beiden. Met de studenten is het wat straffer toegegaan, daar zijn hele groepen opgehaald en naar een kamp in Brabant gebracht vermoedelijk om de curatoren te dwingen adressenmateriaal over te leggen. Alles gebeurd met veel schreeuwen en de revolver in de hand door de Grune Polizei die de Nederlanders bij voorkeur met “Hund” aanspreken.

Even naar de nieuwsberichten gehoord die van de overkant der zee komen. Rostok aan de Don door de Russen veroverd, Charkov komt klem te zitten. In het Donetz gebied zitten een kwart miljoen moffen in de val en verder moeten ze overal terug trekken. In Afrika van hetzelfde laken een pak. Wel doet Duitschland onbegrijpelijk veel moeite om toch een stukje Afrika in bezit te houden. Vermoedelijk om Engeland en Amerika te dwingen rondom de Kaap te varen want als het Suezkanaal weer beschikbaar komt dan komt er heel wat tonnage vrij voor aanvoer van Amerika naar Engeland en komt de invasie een stap dichterbij en dat is iets waar Hitler wel wat tegen op zal zien. De duikboten zijn voor Engeland en Amerika het grote struikelblok en gaan elke maand duizenden tonnen aan scheepsruimte plus inhoud verloren om van de bemanningen maar niet te spreken. Op het ogenblik worden Duitsche militaire installaties en steden dag en nacht aangevallen en ook treinen en binnenschepen moeten het ontgelden. Duitschland zal branden en bloeden vertelde Roosevelt.

In de krant stond dat joden uit Slowakije opgehaald werden wegens sabotage daden en nu zouden weten wat werken is in de concentratiekampen, terwijl dit weghalen van de joden uit Duitschland ook versneld ter hand genomen werd. Ook hier op straat tussen 3 en 5 uur (de enige uren dat joden nog in winkels mogen komen) ziet men nog maar weinig van deze “mensen”. Het lijkt wel of het beesten zijn. Vermoedelijk worden ze bij duizenden vermoord door ondervoeding en mishandeling. Er komt nooit iemand terug uit een concentratiekamp zodat er ook niets uitlekt wat er nu eigenlijk aan de hand is. Hitler heeft eens gezegd dat Europa bevrijd zou worden van de jodenpest.

In een Duitse krant heeft blijkbaar gestaan dat toen Hitler in 1933 de opvolger van Hindenburg werd, het Duitsche volk meteen de oorlog aanvaardde tegen de overwinnaars van 1918 om de schande van het verliezen uit te wissen. Hoe rijmt men dit met Hitler’s eeuwige verklaringen van vrede? Ook lijkt het er op dat Hitler bij voorbaat de schuld van het verliezen van deze oorlog de Duitschers zelf in de schoenen gaat schuiven: dan hadden ze mij toch maar niet moeten kiezen ? Er schuilt nog waarheid in, ook. Ieder krijgt de regering die hij verdient.

 

28 februari 1943

Pas een week op reis geweest om te zien of er nog wat te kopen viel in meubelen, maar dat ging niet meer omdat pas afgekondigd is dat er alleen maar afgeleverd mag worden aan mensen die door oorlogsgeweld getroffen zijn. Zwart kopen blijft er dus alleen over met alle risico van dien en tegen hoge prijzen. Ik kwam ook bij meubelfabriek Borsje in Gouda en vernam daar dat de heren van de prijsbeheersing na een inval in de fabriek en in het woonhuis vrachtbrieven gevonden hebben van clandestine leveranties, o.a. van een lits-jumeaux en twee ledikanten die we kochten zonder factuur. We staan dus ook opgeschreven maar tot nu tot hebben we niets gehoord. Het verweer zal moeten zijn dat het lits-jumeaux voor privé bestemd is en van de ledikanten kunnen we een factuur overleggen die “er wat op lijkt”. Op de Gima vergadering die we ook in Gouda hielden nog veel ervaringen gehoord van andere leden: een had al enkele dagen gezeten en een ander had met fl. 2000,- boete betaald wat echter al weer gecompenseerd was door een bestelling van een Duitscher “iets” te verhogen.

De Duitsche maatregelen om alle beschikbare arbeidskrachten en materiaal voor de oorlogsindustrie te benutten gaan we hier ook voelen, Neef Huizinga kreeg voor z’n auto garage ook al een aanschrijving om te sluiten maar heeft deze maatregel nog wat op kunnen keren door iets meer werk voor de Wehrmacht aan te nemen. Op die manier wordt je zelfs eenmaal gedwongen om mee te helpen de oorlogsmachine draaiende te houden. Wij als woninginrichters hier in de stad hebben niet veel last van de Duitsche instanties omdat D. alle voorkomende leveranties en werkzaamheden voor z’n rekening neemt, blijkbaar heeft de man ergens N.S.B. sympathieen, een van z’n zoon’s zeker. Auping in Deventer vertelde dat ze werden gesloten, mogelijk was er kans dat ze samengevoegd werden met Holtkamp en Koot, ze wisten niet wat het minst slechte was vooral omdat ze meenden dat ze hun naam verspeelden als leverancier van het betere bed. Holtkamp en Koot zijn geen enkele goede leveranciers met een goede naam.

Wat zal die opbouw na de oorlog een probleem geven, nu teren we nog op onze reserves en eten de afbraak op terwijl dan de opbouw zelfs echter iedereen moet voeden. De hele Europeesche pers en radio staat weer eens in het teken van het anti-bosjewisme. Alle dagen worden ons de verschrikkingen geschilderd. Een knappe kerel die mij het verschil toont van het Bolsjewisme en het nationaal socialisme, ik weet het niet. Bij beide systemen is het om de macht te doen die Duitschland en Rusland elkaar nu betwisten terwijl Amerika graag zal zien dat de schaal in evenwicht is om op het goede ogenblik wanneer beiden uitgeput raken z’n slag te slaan en de wereld heerschappij te veroveren.

Alleen is dat een lange weg die dit jaar niet beslist zal worden, Japan is er ook nog: Hierbij een krant, een echte oorlogskrant, met het mannetje Mussert op de voorgrond. Z’n pet is al bijna even groot als die van z’n Duitsche wapenbroeders. Hoe hoger de rang hoe groter de pet. Het Duitsche legerbericht meldt de gebruikelijke successen, hij ging namelijk verloren en de russen viel een zeer grote buit in handen: staat niet in de krant. De zwakke acties van de Engels-Amerikaanse luchtmacht behelsden bommen van 4000 kg, op Berlijn en dat nu al zeven dagen en zes nachten achter elkaar. Het was vorige nacht zo erg, dat gebrom van honderden vliegtuigen hoog in de lucht, dat we dachten de invasie kon wel eens begonnen zijn.

Nu het Duitschland niet al te best meer gaat zwijgt Hitler en houdt niet veel redevoeringen meer voor de radio, maar het zotte is dat nu de Engelse zender steeds met enkele passages uit gehouden toespraken tevoorschijn komt die dan natuurlijk als de bekende tangen op de bekende varkens slaan. In Afrika stilstand maar koortsachtige voorbereidingen en wordt alles op alles gezet om de Duitschers de zee in te drijven. Ook iets wat we een half jaar geleden niet gedroomd zouden hebben toen leek het andersom, want Rommel stond voor Egypte. Op Nieuw Guinea komen de Jappen in de knel en om hun broeders te ontzetten stuurden ze er een groot convooi heen naar dat mislukte, 27 schepen gingen tenonder, 55 vliegtuigen neergeschoten en 15000 Jappen verdronken.

De Amerikanen nemen het heft wel in handen. De duikboten zijn voor Engeland en Amerika op het ogenblik wel de grootste plaag want het schijnt dat er gemiddeld steeds 2000 schepen op zee varen en om die allemaal te beschermen is niet eenvoudig, en gaat er dan ook al eens een schip naar de kelder. Volgens de krant vertelden neergeschoten Engelse piloten dat men er geen idee van had hoeveel materiaal en manschappen Amerika klaar zette. Wie weet probeert men te landen in Noord Duitschland om de duikbootbasis uit te schakelen, maar eenvoudig lijkt me een dergelijke operatie niet. Maar wat is wel eenvoudig?

Ondanks alle tegenslagen is van Geelkerken de N.S.B. propagandist toch nog vol goede moed en vertrouwt hij er op de hakenkruis vlag van een vlaggestok op het Kremlin te zien wapperen. Elke avond een redevoering tegen het bolsjewisme en plutocraten, zou hij er zelf niet misselijk van worden? De studenten en de jongens van de M.T.S. en andere middelbare scholen zijn niet veilig thuis, de N.S.B. onderneemt telkens slavenjachten op deze mensenkinderen, want ook kinderen zijn er bij. Wat dit alles voor zin heeft weet ik niet, in elk geval niet veel goeds. Vermoedelijk is de bepaling in de maak dat alle mannen tussen 18 en 45 in Duitschland moeten gaan werken.

Verder gonst het over geruchten van sluiting van zaken. Ook wij? Van de textielzaken een zeker percentage en de woninginrichters allemaal? De voorraden verdelen over de open blijvende bedrijven, of de staat koopt ze op om ze tegen ontvangstbewijs door te leveren. Ook voor de beurs zijn top koersen vastgesteld, er boven mag niet gehandeld worden. Een deel der aandelen was nog vrij, toch worden ze alle opgekocht tegen hoge prijs terwijl er geen dividend uitgekeerd wordt. Men heeft het idee een waardevast bezit in handen te hebben. Een enkele keer komt er eens een stukje in de krant van iemand die naar Zweden heeft kunnen reizen en dan klaagt over het grote aantal guldens dat voor alles betaald moet worden. Hitler heeft z’n tanden wel in onze munt gezet.

Marijke zit bij Mama op schoot, ze is niet geheel in orde, oorpijn, buikpijn en telkens maar huilen, kou gevat misschien, ik weet niet wat er aan mankeert. Thoma is aan de beterende hand met haar pokjes die etterende zweertjes zijn geworden. Door alle drukte met de kinderen in de laatste tijd is Mama ook niet geheel fit en wel wat prikkelbaar. Ze moest er eens uit, maar waar heen? Met het eten is het bijna overal minder dan thuis waar we zelfs deze week een eitje kregen: 50 tot 60 cent klandestien en dan moet je de adressen ook nog weten. Neen we kregen de eieren als blijk van waardering van een klant en er waren ook een hoop groene erwten bij. Zo af en toe zien we ook nog wel eens wat vettigheid dat er dan in de stamppot, het nationale gerecht, uitstekend invalt en door Marijke het minst vermaand wordt. Lekker zegt de jonge dame dan. Zo scharrelen we ruilend door de tijd naar de vrede toe die nog achter de horizon verzonken is.

De hele avond weer druk gevlieg, weer een stad die het moet ontgelden met hopen aan stukken gescheurde mensen. Met kinderen die hun ouders moeten missen en ouders die kinderen verliezen. Afgebrande en verwoeste huizen en duizenden gesneuvelde ruiten. Maar ja alles wordt aan de kant geveegd en de oorlog gaat steeds maar weer verder, als of het zo hoort. De Duitschers schijnen verscherpte maatregelen tegen Rusland en Engeland te beramen, wat laten ze in het onzekere. Denkt men aan bacterien of gas ? Het lijkt me een te scherp tweesnijdend zwaard te zijn maar Duitschland zit in een hoek en een kat in ’t nauw doet rare sprongen. De bommen die Duitschland in 1940-1941 op Engeland liet vallen worden wel met interest terug betaald, en wat voor interest.

Een N.S.B.’er had een prachtig hok met vette konijnen waar de man als hij er naar keek het water in de mond liep, prachtig groeiden de beestjes en hij zag de boutjes al voor hem op tafel staan. Ieder doet nu eenmaal z’n best om wat meer te krijgen dan z’n bonnen hem geven, gezien de volkstuintjes, het houden van een geit enz. Tussen haakjes, vorige week werd er een geit verkocht voor fl. 500.00 ! Kippen zijn er niet veel meer, behalve bij de boeren. Balkonkippen zijn moeilijk te houden vanwege het voer. Een geit of een konijn vreet gras en koolbladeren. Maar op onze N.S.B’er terug te komen, toen de man op een goede morgen even naar z’n beestjes zou zien, was het hok leeg, maar de dief had er een briefje aangeprikt met de volgende woorden: “volgens de plannen ontruimd”. Als Duitschland momenteel een stad ontruimd waar heftig om gestreden is in Rusland dan staat er ook steevast in het bulletin: “volgens de plannen ontruimd, in overeenstemming met de bewegelijke oorlogvoering“.

 

10 maart 1943

Marijke haar buikje is nog niet helemaal beter, af en toe klaagt ze er nog over, verder is ze zo fleurig als wat, maar de kleine hummel moet in bed blijven, wat haar natuurlijk niet aan staat, zodat het een hele toer voor Mama is om ze zoet en aan het spelen te houden. Een probaat middel is het voorlezen van eenvoudige versjes. Nu is dat voorlezen voor Marijke wel aardig, b.v. van het volgende versje: “In het park bij zonnig weer, gaan op trippelvoetjes. Lieve kindertjes, en wandelen er zo zoetjes, ook klein Klaartje is er bij. Oh, wat kijkt dat meisje blij! Probeer dat zelfde versje nu tien of twintig keer te herhalen en dat elke dag, dan is dat echt geen pleziertje meer, maar hard labour. Je wordt er zo gaar als boter van. En Marijke houdt maar aan. Leze Mama, leze! is het dan en iets anders wil ze niet horen, en doe je me opzet ergens iets verkeerd dan is er per direct protest. Nog weer even een grap die Marijke uithaalde zonder zich van iets bewust te zijn.

Een dag of wat geleden was Ger met Thoma en Marijke in de zilversmid winkel van Bolman om een armbandje te repareren laten. Marijke, zoals heel gewoonlijk, scharrelde direct achter de toonbank om en ging toen naast een paar Duitschers staan om te zien wat die deden. Nu was ze al een hele tijd aan het versjes zingen geweest op een zeurderige manier zonder veel intonatie, zoals kleine kinderen eigen is. Alle mogelijke versjes waren de revue al gepasseerd maar toen ze naast de Duitschers stond begon ze ineens te zingen van: “Groene Zwaan, en witte zwaan. Wie zal er mee naar Engeland gaan, Engeland is gesloten. De sleutels zijn gebroken enz.”. De winkeljuffrouw wist niet hoe gauw ze iets van de grond op moest rapen om haar lachen te verbergen terwijl de Duitschers Marijke met grote ogen aanzagen en er niets van snapten behalve dan het woord Engeland. Ger bleef heel rustig en deed of er niets aan de hand was. Zo kunnen die kleine papagaaien die nog nergens iets van begrijpen, moeilijkheden veroorzaken, en je in de penari helpen.

Gisternacht zijn de laatste joden opgehaald, misschien is er nog een enkele gebleven, maar veel zullen het wel niet zijn, en dat is dan het slot van het drama voor die mensen die al een vreselijke tijd van afwachten achter de rug hebben. Hebben gij ! Morgen ik ? zal hun steeds door het hoofd zijn gegaan wanneer er weer een groep op transport gesteld werd. De huizen van deze joden worden direct betrokken door N.S.B.’ers die in de rij staan te wachten voor hun nieuwe bezetting. Alles als dank voor het aangenaam verpozen en laat de eigenaar de schillen en de dozen. Onze nieuwe N.S.B. burgemeester komt ook in een jodenhuis te wonen.

Van Beyma is vertrokken en Mr. Schonhard werd “een feestelijk welkom” bereid. He, he sluiten behoeven we voorlopig niet zoals blijkt uit nevenstaand krantenknipsel van 15 maart. We waren wel wat in spanning omdat we wisten dat ze een dezer dagen gepubliceerd zouden worden. Ieder probeert natuurlijk een vergunning tot niet sluiten te krijgen als hij wel de deur op slot moet doen, allerlei kronkelwegen moeten dan bewandeld worden.

Voor de radio werd bekend gemaakt dat op 15 maart de vacanties voorbij zouden zijn en dat nu ieder die werken kan in de oorlogsmachine ingeschakeld zal worden. Met vacanties wordt het normale werk van alle dag bedoeld. Het schijnt dat Duitschland al dat mensenmateriaal dat beschikbaar komt ook wil gebruiken voor semi-militaire doeleinden b.v. wegenaanleg, militaire vrachtauto’s, enkele transporten enz. en dan is de stap naar het leger al niet zo groot meer.

De studenten die opgepakt werden, zijn weer vrijgelaten als ze een loyaliteitsverklaring tekenden en konden ze weer beginnen met studeren. Ook de nog “vrije” studenten moeten tekenen willen ze weer beginnen met hun studie en anders zit er niets anders op dan onder te duiken. Als Pa wel eens wat aan “Winterhulp” geeft en zoonlief tekent dan is hij natuurlijk een paar maanden langer onder eigen dak, maar de bedoeling is natuurlijk hoe dan ook: richting Oost. Er mag echter maar een bepaald aantal studenten blijven, ondanks tekenen van de verklaring en als dan de kring wat kleiner zou worden dan gaat men sluiten want dan is het excuus: gebrek aan belangstelling.

Interesse van Duitsche zijde heeft men totaal geen belangstelling voor de Nederlandse hoge scholen, professoren en studenten, want Hitler zal wel denken en zeggen wat goed voor ieder is. Geen eigen mening, s.v.p. Frankrijk moet ook veel arbeidskrachten leveren maar veel van deze mensen zijn de bergen ingevlucht en er schijnen hele gevechten met de Duitschers aan de hand te zijn. In Jugoslavie hetzelfde recept. De kranten betitelen die mensen met bandieten en communisten en in Engeland heten ze patriotten. Was het Engeland dat last had dan waren het namelijk ook bandieten.

Wordt in ons land iemand gepakt die in Duitschland had moeten werken dan word de man eerst naar Vught of Ommen gebracht om in een “werkkamp” z’n leven te beteren. Men wordt daar door de bloem der N.S.B. afgedokt en beide plaatsen hebben een schrikwekkende reputatie waaruit men ongezond vandaan komt na er gezond naar binnen te zijn gegaan. Nog pas geleden zijn een flink aantal effecten handelaren die zwart zaken deden opgepakt en naar Ommen gebracht om te ondervinden wat zondigen tegen de gemeenschap betekent, zo staat het in de krant. Dat zondigen zit de mensen op het ogenblik in het bloed en vooral de zakenmensen die proberen hun bedrijfskapitaal te redden.

Verdienen doen we allemaal genoeg, alleen gebeurt dat verdienen op papier en niet in goederen. De maatregel van intrekking van de bankbiljetten van fl. 500.- en fl. 1000,- is weer een lastige kwestie waar velen een reuze strop aan hebben. Iedere zaak heeft zwart geld en als dat nu toevallig dat grote papier is dan zit je er mee in je maag want het is natuurlijk zo dat men een veelvoud zwart heeft liggen tegenover een klein bedrag aan wit geld.

Wij hadden een zwart briefje van fl. 1000,- (de rest in kleinere biljetten) dat we op de volgende manier zullen lozen. Vorige week donderdag betaalt een klant, een glazenwasser, ons een dure slaapkamer van ruim fl. 800,- met zo’n grote lap. Maandags wordt de maatregel van intrekking bekend gemaakt en wat geluk hadden we nu in het kasboek heel gemakkelijk de bladzijden waarop de boekingen geschied waren uitgescheurd konden worden. Het bankbiljet van fl. 1000,-dat ik weggebracht had naar de bank haal ik terug in biljetten van fl. 100,- Stop deze in de zwarte kas en haal het grote biljet eruit, zodat het wit wordt. Alleen de nummers kloppen niet natuurlijk en dit witte biljet kan ik rustig tonen. Bij controle zou de glazenwasser moeilijkheden kunnen krijgen, hoe komt zo’n man aan fl. 1000,- biljet. Het enige is dat de bank vier dagen fl. 1000,- onder z’n beheer heeft gehad wat niet in mijn eigen boeken staat.

Het is te begrijpen dat er plotseling een levendige handel in bankbiljetten is ontstaan. Maandag kreeg ik een reiziger die vorig jaar een erfenis van fl. 4000,- gekregen had en nu wel vier bankjes wilde kopen. Ze waren hem al aangeboden voor fl. 700,- maar hij wilde nog even wachten, ze zouden nog wel in prijs gaan zakken was z’n mening totdat nevenstaand stukje in de krant kwam en ook een run met de honderdjes ontstond die omgewisseld moeten worden. Beter leek me toe om al het bankpapier maar uit de circulatie te nemen en noodgeld uit te geven alleen waar is het papier waaruit bankbiljetten bestaan.

Gisteren toch maar zo veel mogelijk geld gewisseld in briefjes van fl. 10.- en fl. 25.- maar of het veilig varen is in “de zwarte zee” dat weet ik niet. Aan de andere kant is niet iedereen te controleren om van particulieren maar te zwijgen terwijl de mensen met zwarte vermogens heel vindingrijk zijn. De maatregel is aardig bedacht maar kan de autoriteiten ook nog wel over het hoofd groeien en er zijn altijd massa’s gaten te stoppen zie nevenstaand artikel. Er wordt verteld dat vorige zondag iemand van de politie bij een handelaar in gouden voorwerpen op een bankje van fl. 1000,- wisselde omdat de eerste reeds op de hoogte was van de komende maatregelen, en de tweede wellicht nog in verguld blik mag handelen.

Van iemand bij de voedselvoorziening hoorde ik dat er op het ogenblik zo veel aardappelen zijn en dat het veel gemakkelijker was de distributie hierin op te schorten, men was dan meteen van de zwarte handel hierin af. Ook de koolrapen en wortelen zijn er zeer veel en worden zelfs doorgedraaid voor vervoer. Dat is er dus genoeg, maar met vleesch is het treurig gesteld en nu weer verlaagd van 200 tot 125 gram per persoon per week, been inbegrepen. Ook melk en boter worden weinig verstrekt op de bonkaarten zodat we wel moeten zien het toch te krijgen. Per slot van rekening wonen we in een provincie waar meer koeien dan mensen leven. Op de bonnen krijgen we ¾ x ¼ liter ondermelk per dag. Door al dat zwarte gedoe wordt de eerbied voor de wet geheel teniet gedaan.

Meubelhout komt b.v. uit Duitschland en moet daar met “kleurstof” gekocht worden, de fabrikant moet dat weer verhalen op de detaillist en dan krijgt de klant als laatste schakel alles”zonder meerprijs en zonder er wat bij” , keurig thuisbezorgt. ... Reken maar van yes: Voor 15 februari toen er nog meubels gekocht konden worden weet ik eigenlijk geen een meubelfabrikant die niet extra geld moest hebben boven de factuurprijs. En dan moest je ook nog blij zijn dat je het kreeg. Het is een rare wereld, aan de ene kant geeft de staat enorme bedragen uit en aan de andere kant moet ze op korte termijn dat geld ook weer in bezit zien te krijgen door middel van belastingen en boeten. Aan de andere kant is het natuurlijk waanzin dat we ons laten plukken door de Staat en is het ons goed recht daaraan proberen te ontkomen. En dat opvreten van je bedrijfskapitaal of goederenvoorraad geschied werkelijk door de belastingen waar men de theorie van de vervangingswaarde pertinent afwijst. Alles komt later wel in orde wordt er gezegd.

Ger zegt altijd van mij dat ik te bang ben om hoge prijzen te vragen maar ja, zo als het nu gaat, vind ik het al mooi genoeg. Voor zwarte handel in het groot ben ik niet in de wieg gelegd en van het weinige waar niet onderuit te komen is heb ik al grijze haren genoeg gekregen. Echt waar, ik krijg al grijze haren, ’n ouwe vent ! Als ik de zaak maar zo goed mogelijk door deze tijden heen kan slepen dan ben ik al heel tevreden.

Over de oorlog is niet veel te vertellen, in Zuid Rusland winnen de Duitschers en in het Noorden de Russen. Van het Oostelijk front geen nieuws al zullen er elke dag wel duizenden mensen sneuvelen of voor hun verdere leven verminkt uit de strijd tevoorschijn komen. Geen gevlieg naar Duitschland, het luchtoffensief pauseert ook wat. In Tunis kan de strijd elke dag weer beginnen op Rommel’s stellingen. Van een aanval op Australie door Japan komt niets terecht en in Birma ook geen veranderingen in de situatie.

Zo juist nog even naar Churchill gehoord, die zoals gewoonlijk het optimisme tracht te temperen, hij had het er tenminste over dat misschien in 1944 Duitschland z’n krachten verbruikt zou hebben. Van een invasie en beslissing komt dus dit jaar nog niets terecht. Hitler sprak vanmiddag ter ere van de heldengedenkdag een korte rede uit maar ook hij was van mening dat het nog wel even zou duren maar dat de zege aan de as zou zijn. Zijn as is een andere as dan ik bedoel.

 

3 april 1943

Hiernaast een kort berichtje over de joden die we op het ogenblik eigenlijk op straat niet meer zien. Ze hadden zich naar een kamp in Vught begeven, mochten sieraden en andere waarde-volle dingen wel meenemen stond er in de krant. Hun woningen worden verzegeld en in bezit genomen door de N.S.B. Inboedels worden ook vaak verzonden naar Duitschland en dan schijnt er op de wagens te staan: “Liebesgaben aus Holland”. Joden proberen natuurlijk onder te duiken en dat zal hier en daar ook wel gelukken maar door verraad gaan nog velen ten onder. Vorige week stonden er nog weer 10 namen in de krant van mensen die joden geholpen hadden en nu met hen naar het concentratiekamp gezonden werden. Bonkaarten, stamkaarten, persoonsbewijzen hebben de Joden niet of er staat een J op en dan zijn ze levensgevaarlijk. In het begin van de oorlog heeft men niet beseft dat deze J op een stempel meteen het doodvonnis betekent.

In Amsterdam hoorde ik van Marietje Rozenberg die met een paar vriendinnen op een kamer zit te wachten dat ze opgehaald zullen worden. Haar Vader, moeder en zuster zijn al in Polen en het laatste jaar had ze niets meer van hen gehoord. Ze verdwijnen en het lijkt erop dat de aarde hen opslokt. Met de Joden ophalerij kan wel in verband staan de overal en opbranden van het bevolkingsregister in Amsterdam.

Begin van deze week kwamen op een avond omstreeks elf uur, dus in gesloten tijd die in de hoofdstad van 9 tot 4 uur van kracht is, een groep van 10 pseudo politiemannen voor het gebouw aan die de aanwezige wacht een rad voor ogen draaide en hen in bedwang hield. Met springstoffen en brand bommen werd het materiaal vernietigd. Ook in de arbeidsbeurs is iets dergelijks gebeurd waarover het hele land zich verheugde. Voor onze arbeidsbeurs op de Willemskade stond ook al een wacht, een politieagent die heen en weer liep.

Door al die sabotage daden moeten we nu ’s avonds ook om 11 uur in huis zijn, vervelend want het stuurt onze kaart avondjes wat in de war. Met z’n achten op een bridge drive is zeer gezellig. Zodra een spelletje uit is beginnen de dames direct over de distributie inplaats van zoals vroeger over kleren en de mannen beginnen over de oorlogskansen en de zaken moeilijkheden. Een nieuwe beperking is het verbod van bezorgen. Alleen grote stukken als een bed en dergelijke mogen nog maar gebracht worden. Moeder de vrouw moet zelf maar slepen met een tas naar de kruidenier, de bakker en de melkboer, zelf haar schoenen brengen en halen om te repareren en de duizend en een dingen die er in een huishouden voorkomen. Ieder sjouwt met grote pakken.

Ook bloemen mogen niet bezorgd worden, wel grafkransen. Het lijkt er haast op dat je je zelf ook begraven moet als het daar aan toe is. Meubels mogen dus nog rond gebracht worden en ik denk er over na om briefkaartjes te laten drukken waarin ik de klanten meedeel dat ze hun spullen op kunnen halen als er iets voor hen klaar ligt, een uitgestoomde deken, een bijgevuld kussen of wat het ook maar is. Dit niet meer halen en brengen komt wel goed uit, want Siksma is weer eens `ziek`. Wat die ziekte echter precies is weet ik niet, het kan ook angst zijn.

We zitten in een moeilijk geval want kortgeleden hielp ik hem met het aftillen van een verkeerde divan op de bakfiets omdat de klant een andere uitgezocht had en toen kwam er een baal vulling onder vandaan die hij dus achter over wilde drukken. Veel werk maakten we er niet van dit geval maar deze week miste ik een halve rol verenlinnen en bij ondervraging kwam onder tranen de bekentenis dat hij hem meegenomen en verkocht had voor fl.10.00 wat natuurlijk fl. 100.00 moet zijn. De verkoop was geschied aan een vrachtrijder die hij niet kende. Al met al een vervelende geschiedenis. Veel tranen, veel geklaag over het moeten verkopen van de bonnen om te kunnen leven enz.

Laatst vertelde hij me anders opgetogen dat het verkopen van levensmiddelen bonnen en het zwart terugkopen zeer voordelig uitkwam. Een netto loon van fl. 22.50 per week is niet veel en dan veel ziekte ook van zijn vrouw en kind erbij, dat maakt de zaak ook moeilijk. Ik heb hem maar een verklaring laten tekenen dat hij de rol jute zonder mijn voorkennis ten eigenbate verkocht had en deze verklaring in de safe van de bank opgeborgen. Natuurlijk is er veel meer gebeurd en was ik hem het liefste kwijt, een goede werker is het niet, maar gaat hij bij mij weg dan moet hij naar Duitschland en was het nu een gezond iemand dan sloeg hij zich wel door de moeilijkheden heen. Ik heb hem verzocht naar een andere baan om te zien. Al met al een vervelende situatie en was de bekentenis nu maar royaal geweest inplaats van het geweeklaag, dan zou ik het gevoel hebben dat hij er spijt van had en z´n leven zou beteren. Nu was het een spelen op iemands gemoed.

Ondertussen heeft van Dijk het erg druk met de bedden die natuurlijk ook in dit voorjaar weer in grote getale binnenstromen om opgeknapt te worden.Wat zal er later een partij goed nodig zijn om alles te vervangen. Het goeie goed van vroeger slijt bij het publiek en opknappen doen we met slechte kwaliteit damast en vulling. De 300 kapokmatrassen die we voor de oorlog per jaar afleverden zullen later weer ingehaald moeten worden tenzij dit inhalen door een algemene verarming een schone droom zal blijken te zijn geweest. Idioot veel aanvragen om meubels krijgen we de laatste dagen, drie tot vier mensen dagelijks om een slaapkamer. Hoe bestaat het! Tot nu toe zeiden we tegen ieder nee, doch dat standpunt was ook niet echt houdbaar hoewel we alleen meubelen zonder factuur zullen kunnen kopen.

Ieder die gaat trouwen, een huis heeft, krijgt vergunning om een slaapkamer te kopen en met die vergunning moeten wij ons best dan maar doen om weer wat terug te krijgen. Het resultaat was dat we vandaag al weer twee stel jongelui aan een huwelijksbed in oorlogskwaliteit hielpen. De ene een gelakt houten lits-jumeaux met kartonnen nacht kastjes, twee spiraal veer ketting matrassen, twee matrasdekken van papier, twee vlokmatrassen gevuld met gezuiverde gemalen lompen, een oude kous en een peuk vonden we laatst in deze vulling en overtrokken met kunstzijden damast wollen dekens met misschien 3 % wol erin en de rest? Twee vloerkleedjes met papier binnenweefsel.

Het andere paartje eenzelfde combinatie alleen twee persoons en een matrasstel gevuld met rendier haar, wat is een rendier? Een jachtig mens. Want ook mensenhaar wordt naarstig verzameld. Zo modderen we maar wat in de textiel rond in kwaliteiten waarvan we vroeger geen benul hadden dat er zulke vreemde soorten op de markt verschijnen. Meubels gaat nog wel en daar is de laatste paar jaren heel wat van de deur uit gegaan maar wordt er nu ook niet echt eens veel beter op. De verkoop is geweest:

In textiel 1 juli 1938 tot 1 juli 1939 fl. 19600,- Meubelen fl. 30400,-

1940 fl. 32500,- fl. 47050.-
1941 fl. 22750,- fl. 68380.-
1942 fl. 16500,- fl. 78500.-

Deze flinke verkopen zijn echter voor een goed deel ten koste gegaan van onze voorraad want die we achteruit hebben staan is niet meer je dat, tenminste wat textiel betreft.

In het begin waren we voor surrogaten wat bang, doch nu zijn we blij als we ze kunnen krijgen, want ook rommel is er niet meer, en dat zal ook wel niet zo lang meer duren, want Rommel zit in Afrika wel heel erg in de knel na doorbraak van het 8ste Britse leger door de Mareth Linie. Het zal nog een maand duren denk ik en dan is de zaak daar wel bekeken en kan men de pen opnemen voor een nieuw hoofdstuk. De invasie in Europa? De Duitsche duikboten verhinderen en behoeden Duitschland voor de vernietiging of liever keren het tijdstip wat op waarde de Nazi´s het hoofd zullen moeten buigen.

De vernietiging van mensen en goederen gaat maar steeds door, ook in ons land. O.a. 180 doden in Rotterdam op de werf van Wilton, de rest bij Philips, Stork te Hengelo enz. Tot nu toe zijn we er hier in Leeuwarden genadig afgekomen, hoewel het vliegveld vol vliegtuigen staat, vorige zondagavond gingen er 36 toestellen omhoog. Op straat zie je veel bruin gebrande officieren en soldaten lopen, die uit Afrika gekomen zijn, en nu de ivasie hier afwachten en tegen moeten houden ... In Rusland is het winteroffensief geeindigd met het verlies voor de Duitschers van 3x de oppervlakte van Engeland en de Russen zeggen dat ze er een miljoen man verloren hebben. Hitler heeft het over de helft van dit aantal maar wil het eigen afweergeschut gaan bemannen met vrouw en zelfs kinderen.

Gister en zelfs vandaag groot feest van de Arbeidsdienst, veel muziek, veel vlaggen alleen geen belangstelling van het publiek dat de Duitsche poespas wel gelooft, toch zit er in de gedachte van deze Arbeidsdienst nog wel wat goeds, en hetzelfde is het geval met de winterhulp alleen de bron waaruit deze initiatieven voortkomen is vergiftigd en ieder die zich er mee inlaat gaat er aan te gronde.

Een zuster van Corrie, ons dienstmeisje, is door haar vader het huis uit gezet omdat ze met een Duitscher `liep`. Het Engelse spreekwoord, of gezegde `East is east, and west is west, and never the twain shall meet`, is ook van toepassing op Nederland en Duitschland. Het geval staat niet op zich zelf, telkens komen dergelijke dingen voor en juist met iets jongere kinderen van een jaar of zestien, zeventien, die alleen een Duitscher zien. Worden ze wat ouder dan zien ze Duitschland met andere ogen en leren onderscheiden. Alleen vind ik het uit huis zetten bedenkelijk omdat ze nu helemaal in het oog van haar beschermer zal gaan varen, mogelijk is er ook al een baby onderweg. Dat de Duitschers werk van die meisjes maken is geen groot wonder, die jonge kinderen worden door een mooi uniform aangetrokken en zijn gewilliger dan ouderen. En dan speelt de royale beurs, sigaretten en anderen dingen die wij niet meer kunnen krijgen ook een woordje mee vooral als Heinz of Franz onderofficier is.

Het komt vaak voor dat doordat een enkel lid van het gezin pro Duitsch is, de geest in die huishouding alleen met zeer veel tact, dragelijk kan worden gehouden. Meestal heeft de pro Duitscher het huis te verlaten want de tegenstelling is niet te overbruggen. Ik geloof dat Friesland zeer weinig N.S.B. minded is terwijl toch veel meisjes met Duitschers scharrelen, hoeveel dat om den brode doen weet ik niet, doch vermoedelijk het grootste gedeelte.

Een jaar geleden hebben we meubelen geleverd aan Postmus in de Spoorstraat die daar een klein huis bewoonde. Het is een N.S.B.´er die nu naar een groot jodenhuis op de Spanjaardslaan verhuisd is. Van Dijk moest gisteren de slaapkamerkast weer in elkaar zetten toen begon Mevrouw Postmus tegen hem te jammeren over het grote huis waar niemand haar wilde helpen bij het schoon maken. Zodra iemand hoort dat we N.S.B. zijn lopen ze allemaal weg en heeft ieder direct honderd en een bezwaren. ´t Is te begriepe`, zei van Dijk.

De kranten doen de hele dag niet anders dan het communisme aan te klagen en te veroordelen. Jan Publiek lacht wat en blijft ijskoud naar de Engelse radio horen en het heil van die kant verwachten. De koers is nu een maal West en al gaat de wereld op z´n kop staan, 10 mei 1940 is en blijft het struikelblok waardoor geen toenadering tot Duitschland mogelijk is.

De doctoren kregen deze week alle een aanschrijving om zich onmiddellijk bij de artsenkamer aan te sluiten na de diverse oproepen die ze al thuis hadden liggen. Allen op een hoogst enkele na, weigerden en plakten op hun naam borden het woord arts of dokter weg, waardoor de heren kwakzalvers werden. Het schijnt dat men gedreigd heeft het beroep neer te leggen. Aansluiten bij een N.S.B. organisatie wordt geweigerd, en hoe. Gefluisterd wordt dat het instemmen met de doelstellingen van de artsenkamer, een toestemming inhoudt van het afmaken van krankzinnigen en ongeneeslijk zieken. Er wordt veel gekletst maar er kan best een grond van waarheid in deze praatjes zitten. Men is echter van N.S.B. zijde wel bezig met voorbereidingen te treffen om krankzinnigen te steriliseren teneinde een sterk en zuiver Germaans ras te krijgen!

We moeten aan veel dingen wennen, en dat is vermoeiend, van nature zijn we conservatief en behoudzuchtig en blijven het liefst bij het oudevertrouwde vooral als bij dat oude, eten, drinken en kleren in overvloed en tegen lage prijzen te krijgen is. Parijs 450, Antwerpen 2000 en Rotterdam 350 doden deze week door lucht aanvallen van de Amerikanen en de Engelsen. In de kranten staat dat de mensen erg verbitterd zijn op de helpers van de overkant. Ja dat zijn ze zeker, alleen de schuld van alles krijgen de Duitschers want die hebben hier in Nederland niets te maken, of in Belgie of in Frankrijk. Voor de Fransche geest zijn de Duitschers zo bang dat ze de vroegere ministers van voor 1940 maar naar Duitschland overgebracht hebben om te voorkomen dat de Engelsen hen wegsmokkelen want dat schijnt al met diverse hoge omes gebeurd te zijn.

Vanuit Noord Afrika spreken ze tot de Fransen waar de anti Duitsche stemming nog steeds toeneemt ook in ons land wordt de verbittering steeds groter en op de bladzijde hiernaast zijn wat krantenknipsels geplakt die niet mis te verstaan zijn. Ieder mens, en ook de hoogste Duitsche autoriteiten zullen in hun hart toe moeten geven dat de kans op een overwinning geheel verkeken is, maar nee, steeds fellere maatregelen om de eigen executie zo lang mogelijk te rekken.

 

26 april 1943

Tweede Paasdag, zo laat in het jaar, dat er 100 jaar gewacht moet worden voor die datum weer als paasdag op de kalender voor zal komen. Misschien is het dan ook weer zulk beroerd weer. Storm en regen waardoor de bloesem van onze appelboom naar alle kanten stuift. En wat appels willen we toch we heel graag hebben, zoveel zullen er ons wel niet gegund worden en onze appelboom deed het altijd zo goed, hij staat dan ook op een vruchtbaar stukje grond, op het kerkhof n.l., want ons huis is tegen Tivoli dat een kerk geweest is aangebouwd en rondom de kerk een kerkhof. Ons smaakten de appels prima, want de een z´n dood is de ander z´n appel.

De heren Viehoff en Wedeven hadden slagers behoed voor transport naar Vught, toen zelf maar haastig ondergedoken om ook eigen leven te redden. Een klerk op het belasting kantoor in Lemmer was bij de gemeente ambtenaren langs gegaan om handtekeningen te verzamelen als protest tegen het zenden van enkelen hunner naar Duitschland. De man werd een paar maanden geleden naar Vught gezonden om in het concentratiekamp te leren hoe hij zich als ambtenaar had te gedragen.

Deze week kreeg de post in Lemmer drie brieven te bezorgen die aan z´n vrouw geadresseerd waren. Aangezien de post kantoorhouder de zaak niet vertrouwde werd de domine geroepen en de drie brieven opengemaakt. In de eerste stond dat de man ernstig ziek was, in de tweede z’n dood en in de derde de verrassing. Eventuele mishandelingen kunnen niet meer worden nagegaan. De ontvanger der belastingen in Lemmer die z’n naam bovenaan de lijst gezet had, ging hier in Leeuwarden naar de S.S. om op te komen voor z’n ondergeschikte, werd meteen maar vastgehouden en ook op transport naar Vught gezet. Zelfs op een spoor van verzet tegen de Duitsche maatregelen volgt opzending naar een kamp en dan is het de vraag of men er levend uitkomt.

De loyaliteitsverklaring die de studenten moeten tekenen, daar is maar voor 10 tot 15 % aan voldaan waar door de hogescholen wel zullen moeten sluiten. Alleen Delft gaat 28 april weer beginnen, daar is een iets groter percentage tekenaars, men krijgt dan toestemming om in Duitschland te gaan studeren zodat je van de regen in de drop terecht komt. Op het ogenblik zijn ze bezig alle mannen tot 28 jaar op te roepen, maar uit de bedrijven worden ook veel ouderen tot dienst nemen in ons buurland gedwongen. Men kan wel weigeren en onderduiken maar waar moet dan van geleefd worden, eigen kapitaal is er niet. Een behoorlijk deel van de mannen en jongens is in Duitschland, misschien dat het daar van komt dat je veel meisjes met soldaten ziet lopen en allicht nemen ze wat van de moraal over die daar geldt.

Een kapster die Ger kende ging bij haar baas weg, krijgt een kind van een Duitscher, ziet daar ras afstand van te doen en pleegouders voor te vinden, maar heeft nu weer een ander in de arm. Johanna, onze jongste hulp in de winkel, gisteren voor het laatst bij ons geweest, haar vader werkt in Duitschland doch kan maar weinig geld overmaken waardoor de moeder er bij moet verdienen en Johanna op haar jongere broertjes en zusjes moet passen. De moeder schijnt het oudste beroep opgevat te hebben volgens de verhalen van de andere personeelsleden.

In Rusland door de Duitschers enorme massagraven ontdekt van Poolse officieren en soldaten waar op het ogenblik veel ophef van gemaakt wordt en propaganda materiaal oplevert tegen het communisme. Waar blijven echter de Joden? Het verschil in wreedheid tussen Duitschers en Russen lijkt me niet zo groot, in oorlogsgeest verruwt de mens geheel en verdwijnt het laagje beschavingsvernis grotendeels en komt de vernietigingsdrang naar boven drijven.

Zie zo, Marijke en ik een eindje gewandeld in de harde wind en nu maar verder schrijven. Thoma moet morgen geholpen worden door Dr. de Bloeme met haar lipje dat net als bij Marijke aan het tandvlees vastgegroeid is en nu losgeknipt moet worden. Gelukkig dat ze er geen weet van heeft en luid kraaiend door de kamer kruipt. Marijke moet morgen weer beginnen op de kleuterschool, ze heeft haar eerste vacanatie achter de rug, het rapport ontbreekt er nog aan voor onze hummel van drie jaar die bij juffrouw Bender toch maar prachtig opgeborgen is.

Nog een paar weken en we zitten ook al drie jaar in de oorlog en het einde is nog niet in zicht, volgend jaar misschien maar nu staat er eerst de zomer voor de deur en kunnen we nog fijn tennissen. 48 ballen kregen we door de club toegewezen en dat is drie per week. Het is niet veel maar we kunnen het er net mee redden. Met de rackets is het ook niet veel, vooral de snaren zijn zeer slecht en knappen zo maar. Een vorig jaar voor Ger gekocht racket was deze winter finaal gesprongen en nu voor fl. 33.50 een nieuwe bespanning is wel wat duur. Of er voor Ger veel van tennissen zal komen weet ik niet, in onze club is ze wat zwak en andere clubs nemen geen leden meer aan wegens de ballen toewijzing.

In de zaak gaat het deze maand slecht, de inkoop is tot op heden ongeveer fl. 500.- en de verkoop fl. 5000,- Meubels krijgen we bijna niet meer en ze worden alleen maar verstrekt voor mensen die hun huizen verwoest zijn en waarvoor de winkelier dan een vergunning krijgt. Door deze maatregel in onze aankoop finaal genekt want we dreven op meubels. Wie staakt wordt met de dood bestraft. Een andere maatregel is dat het hele land ’s avonds om acht uur binnen moet zijn terwijl de zon nog lustig schijnt, alleen wat Duitsch soldaten slenteren op straat rond die nu het rijk alleen hebben maar er niets aan vinden nu de meisjes in hun huis zitten waar ze zich anders eens druk mee bezig houden.

Donderdagavond stond de oproeping in de krant en op vrijdagmorgen staking van het Frico personeel, van Koopmans, de Condens enz. Ook de waterleiding loopt slecht en we hebben het bad maar vol getankt. Het gas ploft en ploft en ook daar lopen de mensen weg naar het schijnt. Op het telefoonkantoor hadden de telefonistes direct te komen daar anders de directeur doodgeschoten zou worden. Alle opwinding had tot gevolg dat de boeren die op vrijdag de markt bezochten hals over de kop weer naar huis wilden en aangezien de bussen niet meer reden, bovenop de veeauto’s klommen.

De trein reed goeddeels, daar werd niet gestaakt, wel had men de Groninger trein laten ontsporen door waterleidingsbuizen op de rails te deponeren, doch de lijn was spoedig weer in orde. Het personeel bleef in dienst, werkte wel wat onregelmatig vandaar vertragingen enz. maar de zaak bleef rollen. Alle boeren die vrijdag de stad bezochten gingen wild naar huis waardoor ook in ommezien de dorpen op hun kop stonden en er niets meer uitgevoerd werd. Ook de melkfabrieken kwamen stil te staan en toen moesten de boeren zelf maar zien hoe ze de melk kwijt konden raken nu ’t fabriek niets meer ophaalde.

Witte, groene, rode groenten en aardappelemmers, schoongemaakte benzine en verfblikken, kleine en grote bussen aan een hengel, daar trok geheel Leeuwarden mee de boer op. Sommigen lopend, anderen op de fiets (met en zonder banden) met kinderwagens, een enkele bakfiets er tussen door met melkbussen erop. En verder was ieder bepakt met melkflessen in actetassen in rugzakken, in tassen over het stuur en aan de bagagedrager. Op alle manieren werd volle melk gehaald en nergens was er controle. De voedsel controleurs haalden zelf ook haastig melk zodat heel Leeuwarden vandaag koffie met slagroom heeft genoten of pudding of pap na het middagmaal.

Gistermorgen waren Ger en ik samen naar Giekerk geweest en hadden vijf flessen gehaald en ik gisteravond nog eens vier stuks. Om zes uur ging ik van huis en kwam op de Groningerstraatweg de fille tegen van een lange rij fietsers die scheef hingen van het gewicht van hun emmertje melk. Mannetje na mannetje in een dubbele rij op het fietspad en de kinderwagens en lopers op de weg. Tot Tietjerk toe een eindeloze stroom. Allemaal glunderende gezichten en hier en daar een puts melk op straat en een gebroken fles. Het was een kostelijk gezicht al die volgepakte mensen en kinderen. Na ons de zondvloed. Dit halen ze ons tenminste niet meer af, wat zal er wat boter in een fles gehusseld zijn. Het normale rantsoen is nog geen kwart liter taptemelk per dag en nu volop volle melk zo veel je maar hebben wilde. Iemand die genoeg te eten krijgt kan zich het niet goed voorstellen hoe blij ieder met deze melk was, honger is een scherp zwaard. Genoeg brood was er in de meeste gezinnen ook niet want de bakkers bakten zeer onvolledig, de knechten haalden melk.

Vanmiddag zag ik een kleine jongen sjouwen met een witte emaille waterkan, zo’n hoge, in de ene hand en over de andere schouder een zak waarin de melkflessen te raden waren. Het gewicht was het joch haast te groot, wie weet waar hij het weg gehaald had. Bemande jenever kruiken waren ook een veel geziene berging achter op de fiets.

Vanmiddag nog weer even weg geweest om melk te halen maar nu stond er politie op de Groningerstraatweg, dus omgekeerd en het over Lekkum geprobeerd maar ook daar stonden ze maar over de Snakkerburen langs de Ee gelukte het om veilig thuis te komen. Ook toen weer een lange rij melkhalers. Onder de baby in de kinderwagen was een erg veilig plekje. Een agent haalt het kind er niet direct uit om te zien of er wat verborgen is. Een brutale moeder was het beste, domweg door zetten en doorlopen.

De mensen lopen onze deur plat om van alles. In de etalage staan op het ogenblik twee vlokmatrassen voor fl. 69.50 die vroeger bij V en D fl. 14.50 moesten kosten. En verder een bedstel voor fl. 23.50, strovulling en een papier overtrek in de vrije verkoop. Ook een paardedeken is geetaleerd voor fl. 14.00, een matrasdek van papier voor fl. 7.00 en nog een paar andere dingen in even “solide” kwaliteit. In de grote etalage allemaal kleinmeubelen en versieringsartikelen.

Toen Tiet en Willem onlangs bij oma kwamen zeiden ze direct een Jodewinkel Miedema en Cohen en zo is het ook. Voor de oorlog in achteraf straatjes vond je van die kleine tweede hands zaken waar alle afdankertjes van het mensdom terecht kwamen en waar wij ons op de Nieuwestad grand seigneurs bij voelden maar nu ziet het er bij ons niet veel beter uit. Vroeger waren de grote etalages die we hadden een mooi ding maar nu ben je er dood verlegen mee en is het etaleren niet eenvoudig. Van de slaapkamers die we nog hebben zeggen we tegen een ieder die maar horen wil dat ze verkocht zijn om op die manier toch een beetje over te houden in wat waardevol goed. Toch is het erg moeilijk en als de toestand niet veranderd zijn we aan het eind van dit jaar voor een goed deel leeg en wat te beginnen met al het bankpapier dat nu al overvloedig begint te komen.

Mevrouw Bottema nog eens naar haar huis gevraagd, Nieuwestad 81, maar ze wilde maar niet verkopen, ze wist ook niet waar ze met haar geld heen moest. Je weet niet waar dat geld veilig in te beleggen is, aandelen zijn er ook niet meer, alles heeft de top en de stopkoers bereikt. Als het pand maar bestaan mag blijven, allicht kunnen we er na de oorlog hypotheek op krijgen om voorraden aan te schaffen. Zo puzzelen wij en met ons iedere zakenman hoe hij z’n bedrijfskapitaal kan redden. Een andere moeilijkheid is dan nog het zwarte geld waarvoor de enige oplossing is: opeten. Nog een vervelend punt is dat bij het uitverkopen van de voorraden de stille reserves ook boven komen drijven en die pikt de belasting dienst dan wel bereidwillig in. De Duitschers zeggen: Wir siegen uns Tot, maar wij verkopen ons arm.

Dinsdagavond, Thoma is geopereerd, is wat stil, een beetje huilerig, maar veel pijn schijnt ze niet te hebben, alleen wil ze bij het slapen gaan haar twee vingers in de mond steken om te zuigen maar dat kan natuurlijk niet en nu kan ze haar eigen “lig” niet vinden en woelt een beetje rond. Marijke is erg nieuwsgierig en zou als ze de kans kreeg direct aan Thoma’s lip gaan trekken om te zien hoe het er van binnen uit ziet en dan misschien ook nog erg verbaasd tegen ons zeggen: Marijke ziet niks.

Gistermorgen waren we samen even bij Vader en Moeder toen Ger opbelde omdat we wat lang bleven en we moesten eten. Moeder vond dat ik mijn kopje koffie eerst moest hebben en Marijke ging direct een heel verhaal tegen Mama ophangen voor de telefoon. Toen ze de haak op het toestel teruglegde, zei ze tegen mij: Papa we gaan naar huis, jij hoeft geen koffie anders krijg je een volle buik en lust geen eten. Lachen we dan wat dan ziet ze verbaasd als of ze vragen wil, zeg ik iets geks? Zo merken we alle dagen weer wat anders op maar het leuke gaat wel vaak verloren in de drukte van het leven. ’s Avonds is het een rust als het tweespan in bed ligt en vooral Marijke met haar eeuwigdurend gepraat onze oren niet meer doof maakt.’t Is net Oma Daas in ’t klein.

 

2 mei 1943

Zondagavond, een veel bewogen week achter de rug die in bijna 400.000 Nederlandse gezinnen een angstige spanning te weeg gebracht heeft. Donderdag werd bekend gemaakt dat het gehele voormalige leger dat tegen de Duitschers gevochten heeft weer in krijgsgevangenschap naar Duitschland gevoerd zou worden omdat de geest opstandig zou zijn en men meer begrip had moeten kunnen opbrengen voor de Duitsche idealen. De reactie op deze mededeling was: staking in de Noordelijke provincies terwijl de toestand in Holland tamelijk rustig bleef. Tenminste ik hoorde van iemand die voor de telefoon gevraagd had, wat bezield jullie daar in het hoge Noorden. Of het nu zo kalm is in het hele land is betwijfel ik gezien de afkondiging van het standrecht.

Veel te dikke wandelaars waren er ook met blikken op de buik en op de rug, en hoeveel moeders in positie je niet tegen kwam dat stak niet nauw. Trouwens, ik geloof dat de agenten er meer stonden als waarschuwing voor de mogelijkheid dat de Grune Polizei op de proppen mocht komen. Morgen zal alles wel weer bedaard zijn en het werk hervat maar melk en boter zal er in de winkels de eerste dagen wel niet zijn. Gisteravond stond er in de kranten wie op moeten komen, een aanschrijving wordt er niet gegeven, om te beginnen het beroepspersoneel beneden de rang van officier, dat zullen de kwartiermakers wel moeten worden.

 

6 mei 1943

Vandaag moeten alle studenten zich melden voor terwerkstelling in Duitschland, de groep van ca. 80 % die niet wenste te tekenen had zich voor de drie noordelijke provincies in Groningen te begeven om vandaaruit op transport gesteld te worden. Dat iets dergelijks moest komen was te verwachten nu de toestand roeriger wordt en het standrecht is afgekondigd en velen wegens de staking en andere ongeregeldheden zonder vorm van proces door de S.S. worden neergeschoten. Wordt er nog wel een proces gehouden dan is toch de kogel veelal het resultaat, in nog geen week hebben vermoedelijk tientallen al het leven verloren.

Van een onderwijzer in Gorredijk vertelt men dat hij tegen z’n kinderen in de klas gezegd had, als er relletjes komen dan blijven jullie thuis en dit was voldoende om hem in het graf te helpen. Gerard Huizenga, die in Groningen studeert, is vandaag daarheen vertrokken om zich aan te melden, natuurlijk na eindeloos gepieker, wel gaan, niet gaan. Het ene ogenblik besloten om de kop ervoor te houden en zodoende het eigen geweten zuiver te laten blijven, dan weer de angst om wat zou komen over nog groter ellende over z’n ouders en zaak die dan op het lijstje zou komen te staan voor mogelijke vergelding. Naast ons bij tandarts van der Veen is een van de jongens wel gegaan en de andere niet. Wat het beste is weet niemand. Tegenwerking wordt buiten verhouding gestraft en de Duitsche revolvers hebben hanen die wel heel gemakkelijk overgaan.

Men redeneert, in Rusland vallen zovelen van ons, waarom zouden we enigerlei consideratie hebben met de bevolking uit de bezette gebieden. Wanneer Gobbels en Goering zeggen dat het er helemaal niet toe doet hoeveel mensen sneuvelen of omkomen als Duitschland maar bestaan blijft dan tekent dat geheel de geest die heerst. Vanmorgen sprak ik iemand over dit geval die vond dat het jammer was dat de studenten niet getekend hadden want dan hadden ze in het land kunnen blijven om bij een mogelijke invasie hun rol te kunnen spelen in het verzet, alleen heeft deze handtekening wel werkelijk waarde. Duitschland heeft eerder handtekeningen en verdragen als vodjes papier behandeld, trouwens de studenten zouden in het laatste geval hun handtekening ook niet gestand doen.

Toch zakt het peil van de algeme moraal wel erg en wordt van een moord niet erg veel notitie meer genomen, ook kleine diefstallen komen meer voor om over de zedelijkheid maar niet te praten. Jonge jongens die naar Duitschland gaan en geen ouders meer hebben om toezicht te houden komen daar in een krankzinnige wereld terecht. In Groningen kwamen 300 jongens op van de 1200 studenten die er studeren om naar Duitschland te gaan. Rin was onder de indruk van het afscheid dat hij van Gerard z’n zoon had moeten nemen.

Op de granieten muur van C en A, tegenover ons, wordt elke avond een hel rood papier geplakt met de namen van weer vijf of zes man die dood geschoten zijn. In de overlijdensadvertenties van de krant kwamen vanavond de naam voor van 6 man die plotseling gestorven waren. Zes namen of twaalf advertenties. Wanneer zal deze moordpartij een einde nemen?

Onder tussen borduurt Mama een schattig jurkje voor Thoma en in de natuur wordt alles prachtig groen in deze zonnige meimaand, de vogels zingen al dat het een lust is zodat je je in het paradijs zou kunnen wanen als niet de ene helft van de mensheid de andere probeert te vermoorden. Op Dortmund 1500 ton bommen in een uur tijds, wat blijft er van die stad over en hoevelen verliezen er hun leven en hun vertand. Stad na stad wordt stelselmatig verwoest, het kan haast niet anders of deze bombardementen moeten invloed hebben op de prestatie en productie van mensen en zelfs eens van het materiaal.

Met melk halen is het afgelopen, wordt je aangetroffen met melk, dan wordt je half dood geslagen en de boer als leverancier er bij. Rust moet er zijn, veel produceren voor Duitschland, is het parool. Het spreekwoord zegt, de visch wordt duurbetaald, doch dit keer is het de melk geweest. Toch schijnt het dat hier en daar de sloten nog wit zien van de melk en er wordt gemompeld dat bij het aanstaande wieden van de velden de planten er uit getrokken zullen worden en het onkruid blijft staan. De geest en stemming der boeren is geloof ik veel feller en gebetener dan hier in de stad. Er wordt ons tenminste verweten de staking niet vol te hebben gehouden. Het bloed bad zou er echter nog maar groter door geworden zijn.

Geen wapens en geen organisatie, welke beide dingen nu zeer nauwlettend nagegaan worden door de S.S. om elk spoor van verzet direct de kop in te drukken. Van de overkant predikt men: beheersing en het kruit droog houden. Geen verzet, zwem maar met de stroom mee, er tegenin gaan doet onherroepelijk eens verdrinken en is nutteloos, hoe moeilijk dat de meeste mensen ook zal vallen. Aan handen en voeten gebonden heb je alles aan te zien. Maar als men mij vraagt, doet wat terug maar het risico is gezin en zaak dan is het resultaat wat schrijven in dit dagboek. Welk een moed.

 

9 mei 1943

Moederdag, staat op en op de ramen van de bloemenwinkels. Zoiets geeft de indruk van liefde en zachtheid maar de werkelijkheid is anders. De 400.000 man die terug moeten in gevangenschap met als gevolg protesten en stakingen en dus schieten maar. Een paar honderd slachtoffers. En nu gisteravond in de krant de bekendmaking dat alle mannen tussen 18 en 35 jaar zullen worden opgeroepen voor de arbeidsinzet. Van de studenten de kleinste helft vrijwillig opgekomen, ze zitten op het ogenblik in Ommen en zijn reeds ingedeeld naar zware arbeid, voor middelmatige en voor licht werk. Nu maar afwachten waar ze heen gaan. Pennelikkers worden landarbeiders en administratieve arbeid wordt denkelijk door boerearbeiders of vrouwen gedaan. Vermoedelijk doet het er alles niets toe als de mannen maar uit de zeekust landen weggezogen worden, dieper Duitschland in als voorzorg dat bij een invasie de Engelsen en Amerikanen geen mannelijke bewoners vinden om een Europees leger te vormen dat op Duitschland los kan trekken.

In Afrika zijn Bizerta en Tunis gevallen en is er alleen nog een kleine groep Duitschers op het schiereiland Kaap Bon die zich ingegraven hebben maar geen hulp van eigen vliegtuigen mogen verwachten. Ze gaan daar hun ondergang tegemoet en is Afrika bevrijd van geheel de duitschers. De volgende phase zal wel zijn Sicilie en Sardinie, daar kan het haast niet zonder en komt misschien de losmaking van Italie uit de as. Een inval in de Balkan staat misschien ook op het programma, maar dan moet Turkije nog meedoen. Het land is officieel neutraal maar wordt bewapend door Engeland den Amerika, is zeer pro geallieerd en wil denkelijk ook wel een stukje van de buit hebben, maar daar is wel wat bloed voor nodig.

Misschien krijgen we dit jaar de invasie in het Westen, een groot Russisch offensief in het Oosten, een inval in de Balkan enz., maar het kan ook nog andersom dat toch nog Duitschland de lakens uitdeelt maar ieder heeft het gevoel dat de zaak ten einde loopt vooral nu een zo groot deel van de mannen hier uit het land weggetrokken worden. Het zal me benieuwen waar ik zelf nog eens terecht kom, of dat ik afgekeurd zal worden of dat de zaak open mag blijven door de reparatie aan beddegoed. Het zijn echter zelfs allemaal zwakke argumenten. Wat te doen als de oproeping komt? Wegblijven of aanmelden? Wegblijven is het meest eervolen een teken van flinkheid door geen vrijwillige medewerking te willen geven aan de “opbouw” van de Duitsche oorlogsmachine, dat een ieder tegen de borst stuit. Aanmelding is echter voor mijzelf en voor ons gezin en de zaak de veiligste weg om zonder al te veel kleerscheuren door deze tijd te komen, onderduiken is niet goed mogelijk nu een miljoen mensen naar Duitschland moet of er reeds is en elke man een bewijs moet hebben dat hij in het land mag blijven en direct of indirect reeds voor de Wehrmacht werkt. Spanning, spanning.

Het is de laatste weken wel erg. Alle dagen weer wat anders en de herinnering aan de meidagen van 1940 dringt zich telkens op toen we nog niets gewend waren en dat ieder met z’n hoofd in de nek liep om naar de lucht te kijken als er een vliegtuig over onze hoofden raasde. Nu ziet geen mens meer omhoog, alleen hou je even op met praten. Komt er echter iemand uit Rotterdam b.v. dan ziet die er niet zo gerust uit want daar is vaak wel herrie en vallen bommen. De schrik zit de mensen in de benen. Elk vliegtuig doet associaties opkomen met bommen ook al is het een Duitsch toestel. Wij weten daar echter nog niets van dankzij het vliegveld misschien waar nu reeds drie jaar dag en nacht op gewerkt wordt.

De Westersingel ligt steeds vol met schepen die zand, stenen, cement en stro lossen. Af en toe een schip met hout of met houten keeten kant en klaar, dan weer worden er smal spoor rails eens uitgeladen en zo gaat het steeds maar door. Af en toe verdwijnt een aannemer met hebben en houden en bedenkt de Bauleitung een nieuw object en verschijnt er een nieuwe aannemer met z’n hebben en houden. Enorme hoeveelheden zand zitten er daar in de grond, als de vrede er is zal het ons allemaal hier in Leeuwarden verbazen wat er gedaan is. Hoeveel bommen er ook op mogen vallen, die lap van 5 x 5 KM. is niet direct te vernietigen en wellicht houden we er nog iets van over waar we later met elkaar wat aan hebben. Een van de goede punten in deze tijd van ellende. Spanning, spanning. Het gaat wel een beetje naar overspanning toe op het ogenblik.

Begin van de week een tip gekregen dat er volgende week moet worden geinventariseerd en een dikke vordering van textiel op het programma staat. Het treft mooi in onze vacantieweek die we bij Tiet en Willem in Amsterdam gaan doorbrengen samen met Marijke.Het is er wel niet zo rustig, af en toe geschiet en er kletst wel eens een vliegtuig naar beneden terwijl er ook af en toe eieren gelegd worden door de Tommy’s. Je weet toch niet waar je (on)geluk zit, zodat we de reis maar riskeren. Een beetje fatalisme komt over de mensen, aan de Papaverweg staat er tenminste een privé schuilkelder voor de deur.

 

16 mei 1943

Morgen gaan we fijn een week logeren en als er dan niet teveel geschiet en bommen vallen, een is trouwens voldoende om de herinnering uit te wissen, dan kan het heel gezellig worden. Mama neemt een koffer met lekkernijen mee, zodat we niet behoeven te verhongeren. Het is prettig om uit de zakenzorgen te stappen alhoewel die je niet loslaten omdat je er je hele leven mee omgegaan bent. Geruchten doen de ronde dat nu ook de briefjes van fl. 100.- ongeldig verklaard zullen worden en dus ook die maar omgeruild weer tegen kleiner papier. Vanmorgen werd er op de tennisbaan verteld dat er weer fietsen gevorderd zouden worden. Wel een feit is dat de radio’s ingeleverd moeten worden. Jammer dat we Goebels z’n propaganda speeches moeten missen! In Juni wordt er weer textiel gevorderd en langzaam maar zeker wordt onze voorraad omgezet in bankpapier en hoeveel waarde heeft dat spul nog eens na de oorlog?

 

26 mei 1943

We zijn weer thuis van ons uitstapje dat dank zij prachtig weer goed geslaagd is. Marijke vond de reis wel heel erg lang vooral in het trein waar ze niet kon rondlopen om haar energie kwijt te raken. Af en toe trad ze op als enfant terrible door echter zelfs eens verschillende eigenaardigheden van de medereizigers op te merken. Mama wat heeft die tante rare schoenen aan. Onwillekeurig zie je er dan ook nog naar of het zo is. Toen we in Mantgum stopten vroeg ze al of we nu bij tante Titie’s huis waren. Op de boot ging het beter, wel moesten we onderin zitten, maar daar vond ze al spoedig een paar speelkamaraadjes. Het beneden zitten is vervelend, vooral met mooi weer, maar ja af en toe wordt de boot beschoten en men zegt dat het beneden veiliger is. De laatste tijd is het beschieten van treinen en schepen weer wat over, wat zou het kunnen helpen?

We hebben het in Amsterdam prima gehad, dank zij Mama’s koffertje met eten, dat wel erg van pas kwam. Het is nu eenmaal zo dat er weinig groenten te krijgen zijn en verder zwarte veen aardappelen, echte N.S.B.ers, van buiten zwart en van binnen rot. Boter is er in Amsterdam niet te krijgen, af en toe voor F. 38,00 per pond, en voor vlees en andere zaken is de toestand niet veel beter, er wonen er teveel mensen die allemaal een maag hebben. Al met al is de voedsel positie bij ons in Friesland toch wel heel wat beter en gemakkelijker. Natuurlijk krijgen we in het hele land op de bonnen evenveel, maar het is zo veel eenvoudiger en minder duur om wat extra’s in bemachtigen.

Een paar maal per dag luchtalarm zonder dat we van de Tommy’s veel zagen behalve een keer toen er een formatie op zo’n grote hoogte vloog dat de toestellen zelf niet meer te zien waren, alleen de condensatie strepen met af en toe een kleine flikkering van een toestel zelf als bij veranderen van koers de zonnestralen weerkaatst werden naar ons oog. Vervelend was dat luchtalarm omdat ieder van de straten had te verdwijnen, maar ja de kans was er dat er bommen zouden vallen maar het gaat er mee als met het geschreeuw: daar is de wolf, daar is de wolf en het beest komt niet. Gemopperd werd er in de schuilkelders tot en met, vooral iemand die al een poos in de rij gestaan had voor levensmiddelen en dan overvallen werd door luchtalarm die kon opnieuw beginnen met wachten.

Van zondag op maandag is er nog al wat afgeschoten waar wonder boven wonder, terwijl de ramen open stonden, Marijke gewoon doorheen sliep. Het was af en toe een hels spektakel van de kononnen rondom Fokker maar welk een gerust geweten had het kind, overdag schoten ze ook wel maar omdat wij grote mensen er geen aandacht aan schonken en ons niet zenuwachtig maakten was dit leven en lawaai voor Marijke niet anders dan of er met klinkhamers op een stalen schip gewerkt werd en het hoorde bij de grote mensen wereld. Hoe het mogelijk was om door te slapen bij een dergelijk oorverdovend spektakel is wel vreemd, er waren enorme klappen bij waar het hele huis van trilde. Het is dan wel zaak om in huis te blijven om de scherven te ontlopen die pas na geruime tijd naar beneden komen en als dikke hagelstenen op de daken en op de straten kletsen.

Ondanks het vele geschiet is er weer een Duitsche stad in puin gelegd tegen het betrekkelijke geringe verlies van 40 toestellen en 250 man, het konden evengoed 250 kippen die van het toneel verdwenen zijn. Churchill vindt deze wijze van oorlogvoeren, weinig kostbaar en toch op den duur wel effectief, en allicht te proberen nu men nog niet klaar was om Duitschland te voet aan te pakken. Een interessant experiment vertelde hij voor de radio. De eerste 100 miljoen KG. Bommen was afgeleverd, de volgende 100 zal in versneld tempo thuis bezorgd worden. In Italie het zelfde recept.

De inlevering van radiotoestellen is begonnen en al enkele dagen aan de gang. Vreemd dat Nederland zo veel oude toestellen had, nieuwe waren er niet veel bij en voor een oud toestel wordt heel wat geld neergeteld om het eigen nieuwe maar te sparen. De relletjes is natuurlijk een prachtig voorwendsel om op goedkope manier een behoorlijk kwantum radio’s in bezit te krijgen. Dat vonden de heren dieven ook, die vannacht een school Achter de Hoven opengebroken hebben en een partij goede toestellen achter over drukten. Er is weer handel. Een stukje in de krant waarin met de doodstraf gedreigd wordt voor het achterhouden van een toestel het gewonen recept. Ieder heeft echter het gevoel dat de oorlog op zijn end loopt en het Duitse juk niet zo heel langer meer gedragen hoeft te worden.

De duikboten brengen veel minder schepen tot zinken dan tot nu toe wegens de veel betere beveiliging terwijl men aan de overkant beweert dat er veel meer schepen de oceaan oversteken. En hoe is het in Duitschland zelf, wordt daar nog wel zo veel geproduceerd? Wanneer je verschillende mensen spreekt die in Duitschland werken dan is het niet zo veel wat klaar komt. Maar ieder voor zich kan het geheel niet overzien.

Een dienstmeisje uit hotel de Klanderij had aan de Nederlandse politie verraden dat haar baas, Bontekoe, zwart vlees kocht, samen met de kok. De politie deed een inval en vond na veel zoeken 140 pond onder in een wasmand. De eigenaar en de kok werden aan een kruisverhoor onderworpen en kwam aan het licht dat zelfs eens Bontekoe regelmatig voor fl. 1000,- aan z’n keukenprins gaf om vlees enz. te kopen. Het zou er haast van komen dat ze naar Vught gezonden zouden worden om hun leven te beteren toen de Duitsche S.S. van dit zaakje hoorde, beide mannen van de Nederlandse politie overnam, ze direct in het hotel terug bracht, het dienstmeisje stevig onderhanden nam, de waarnemend commissaris van politie moest excuses aanbieden wegens z’n optreden tegenover Bontekoe en kok die pro Duitse sypathien hadden en pro Duitse etentjes arrangeerden, en omdat het voor Duitschlands welzijn ging heel wat zwarte handel mochten drijven. Schilderman de wnd.commissaris meende dat hij tegen de zwarte handel stelling had te nemen maar werd gevoelig op de vingers getikt. Bontekoe had betere papieren. En of de heren het hem niet kwalijk wilden nemen, hij moest z’n eigen plicht doen.

Andersom gebeurt natuurlijk ook, dat de Nederlandse politie iemand vrij zou laten maar dat de S.S. haar vingers op zo’n iemand legt en naar een concentratiekamp stuurt. Want Nederlanders en Duitschers bezien de dingen met andere ogen en leggen verschillende maatstaven aan, zo ver de Nederlandse politie dan vrij van de N.S.B. smetten is natuurlijk. Toch wantrouwt ieder ook de Nederlandse politie omdat je van buiten niet zien kan wat een goede en wat een foute agent is.

De inlevering van onze radio staat nu voor de deur. Wel doen, niet doen? Vader heeft z’n toestel ingeleverd en ik moet eind van de week beslissen. Toch zal het wel het beste zijn hem weg te brengen, het is de veiligste manier alhoewel niet de flinkste. Je moet je maar voorhouden dat de overheid de sterkste is en veel kan dwingen en weet dat we in het bezit van een toestel zijn omdat we luistergeld betalen. Dus maar inleveren en een nieuwe zien te krijgen bij buurman Span die in z’n radiozaak nog wel eentje voor ons heeft. Wat papieren centen moeten we er voor neer tellen. Hiernaast een overzichtje uit de krant over de aandelen. De daarin uitkomende overtuiging dat aandelen een slechte belegging zou zijn is nl. niet de mening van het publiek. De tijd zal het leren wie er gelijk heeft. De bovenin genoemde mannen van het vak, stromannen van de regering, zijn bizonder betrouwbaar en geven eerlijke adviezen want leugens staan er nooit in de krant. O nee.

 

13 juni 1943

Pinksterzondag. Prachtig zomerweer, veel mensen op de Nieuwestad, alles fleur vooral bij de jongelui die op en neer lopen op zoek naar een lach van een andere sexe. De mensen met zorgen blijven thuis en voelen zich op de Nieuwestad tussen het onbezorgde “grut” niet op hun plaats. Knappe meisjes, allemaal in de zondagse pronk, netjes opgedoft, en met gepermanente haren, en teken des tijds zonder hoeden, trouwens de heren dragen nog veel minder hoofddeksels. Herenhoeden zijn er praktisch niet meer te krijgen. 8 Van de 10 meisjes met blote benen omdat de kousen gespaard moeten worden voor de wintermaanden. Veel schoenen met houten zolen of met ijzer beslag klepperen allemaal over straat. Toch is het nog een wonder dat ieder er zo netjes uitziet, vooral op zondag natuurlijk. In de week komen de opgelapte kleren tevoorschijn. En kinderen op blote voeten op straat in de zomer is ook geen ongewoon gezicht meer. Het aantal mannen dat er rondloopt wordt wel erg klein waardoor de schooljongens beginnen op te vallen, het wegzuigen van werkkrachten gaat steeds maar door.

Het is op het ogenblik zo, vertelde Arnold, de leider van het arbeidsbureau mij, dat alle mannen tussen 19 en 24 jaar uitgezonden zullen worden zelfs al hebben ze een “Ausweis” het bewijs van onmisbaarheid wegens werkzaamheden voor de Wehrmacht enz. Boven de 24 jaar wordt elk geval afzonderlijk bekeken, maar de leeftijdsgrens van 24 schuift elke dag verder naar boven. Voor mezelf bestaat er op dit ogenblik nog geen gevaar wegens eigenaar van een zaak die nog rendeert en die nog belasting betaalt. Erg vlug schijnen de opgeroepen mannen van de bepaalde leeftijd niet te verschijnen net zo min als de militairen die weer in krijgsgevangenschap terug moeten keren. Ook Ausweise en Bescheidigungen worden al vervalst. Het valt niet mee voor de weinige N.S.B.’ers en Duitsch personeel om arbeidskrachten te vangen omdat de rest van de Nederlandse ambtenaren tegenwerkt terwijl voor geld en goederen (geen woorden) ook nog wel het een en ander bereikt kan worden. Ook onze beschermers moeten zien rond te komen.

Muziek kunnen we ook weer uit de ”lucht” halen zodat de tijdelijke stite door het inleveren van de radio weer tot het verleden behoort. Het zal niet mee vallen om alle niet ingeleverde toestellen toch in handen te krijgen. De mensen die de orders van de Duitschers uit moeten voeren zijn natuurlijk ook niet happy met hun opdrachten en lopen veelal met één oog dicht zolang het hun hachje niet kost. Hoe slechter het de Duitschers gaat, hoe meer maatregelen ze toe gaan passen en hoe meer moeite we metelkaar doen om er onderuit te komen en omdat veel mensen die in het begin “verkeerd” waren ook nog om gaan zwaaien om hun eigen gat te kunnen redden, nu wordt het aantal “medewerkers” kleiner, maar aan de andere kant de straffen steeds zwaarder voor diegenen die de Moffen in handen vallen.

Oma Daas haar hypotheek op het huis is weer kleiner geworden doordat ze de gouden medaille die Pa indertijd gekregen had voor 36 jarige trouwe dienst in geld heeft omgezet. Ze kreeg er fl. 310,- voor en dat is voor een stukje goud waarvoor we vroeger denkelijk fl. 20,- hadden te betalen. De hypotheek is gelijk gebleven maar dit stukje goud werd in enkele jaren 20 maal zo veel waard. Rare wereld. Misschien is het verkopen op dit ogenblik het schieten van een bok. Het gekke is dat je bij dit schieten op bokken steeds vaker raak schiet zonder trouwens ooit vleesch te zien.

Met een van onze klanten zijn we aan het ruilen geslagen: meubelen tegen een huis. Ik had gevraagd om aandelen maar die wilde onze klant niet missen, een huis kon wel en er kwam een schrift vol tevoorschijn. Op elke bladzijde één. De zaak is nog niet in kannen en kruiken doch komt wel voorelkaar. Door deze transactie krijgen we tenminste geen papier geld in het laatje, we raken zelfs wat kwijt. Fl. 5500.- voor het huis en fl. 3500,- voor meubelen enz. Alles moest echter hals over kop geleverd worden omdat een afleveringsverbod voor meubelen afgekondigd werd dat direct inging. Om zes uur bezorgden we toen nog een huiskamer, een zwarte slaapkamer en allerlei andere meubels en bedden, 3 bakfiets ladingen en morgen de rest. Ik geloof wel dat de transactie goed geweest is, we hebben nu effecten, een huis en geld op de spaarbank die dan na de oorlog weer omgezet moeten worden in bedden en meubels.

Tot 28 juni zijn we gesloten wegens textiel inventarisatie en kunnen dan meteen de toestand van de voorraden meubelen eens bezien. Wie weet komen er nog eens wat meubelen thuis. Over 10 jaar, als alles voorbij is, zal het overzien van het zakendoen op dit ogenblik heel simpel en eenvoudig lijken maar nu is alles koffie dik zonder koffie.

In Heeg een week geleden zijn er 5 gewapende mannen een overval gepleegd op het stadhuis, stamkaarten en bonkaarten meegenomen en het personeel hebben ze in de kluis opgesloten, fl. 5.000,- beloning voor degene die de daders aanwijst. Friesland krijgt vermaardheid in dit soort zaken. Het gemeentepersoneel liet zich wellicht met graagte insluiten, in onze rechteloze maatschappij passen dergelijke staaltjes van Amerikaans gangsterdom precies. Alleen begrijp je niet dat ze deze overvallen daar niet baas kunnen.

Groenten zijn er ook weer weinig te krijgen, hoewel er veel verbouwd wordt maar zodra een tuinder z’n producten op de veiling brengt wordt direct het grootste deel door de Wehrmacht of iets dergelijks ingepikt. De kwekers weten dit ook en proberen daarom buiten de veiling om hun producten te slijten wat maar al te goed gelukt. Ook de boeren willen wel melk aan particulieren leveren, al is het voor hen een heel werk vanwege de vele klanten, elk met een of twee flessen, terwijl er alle ogenblikken een controleur om de hoek kan komen ... om melk te halen.

 

6 (?) juni 1943

Het is vijf minuten over negen en de Nieuwestad is als uitgestorven. De zwaluwen hebben vrij spel en laten hun luid gesjirp door de open ramen klinken. Een paar agenten stappen rustig pratend langs ons huis en aan de overkant kuieren een paar beschermers voorbij met een duidelijke verveling op het gezicht. Want ja er zijn geen meisjes we moeten om negen uur binnen zijn, en waar geen meisjes zijn daar is geen bal. En om nu toch mooie meisjes met mooie benen te zien zit de bioscoop vol met Duitschers terwijl hun fietsen in een lange rij langs de gracht op hun bazen staan te wachten.

We moeten weer eens voor straf om negen uur binnen zijn, Leeuwarden is stout geweest. Het heeft de overval op het arbeidsbureau voor buitenlands werk dat in het gebouw van Gerson zetelt, zo niet toegejuicht dan toch heimelijk bewonderd en dat mag niet. Er werden de adressen bewaard van de jongens die naar Duitschland moeten, maar vorige vrijdag om half een toen het personeel naar huis was en alleen enkele bewakers dienst hadden, stopt er een Duitse auto voor het gebouw met S.S. mannen in uniform die het kaartenmateriaal weghaalden. Van te voren was er een telefoontje geweest om het zaakje klaar te zetten, want ze waren daar niet veilig meer. De ondergrondse had weer een mooi stuntje uitgehaald, de beide bewakers hebben meteen maar de kuiten genomen. Rauter, de grote slavendrijver, deelde in de kranten mee dat hij niet gediend was van dergelijke onderwereld methoden. Man laat naar je kijken. Het lijkt g.v.d. wel dat hem onrecht wordt aangedaan, over de ellende die ze veroorzaken wordt niet gesproken.

Vorige week zaterdag is Oom Jan opgehaald, een der vele doctoren die moet boeten voor een tactloos schrijven aan Reichskommisar 6 ¼ waarin genoemde heer zeer duidelijk voor ogen werd gesteld dat door de armste bevolkingsgroepen in de grote steden honger wordt geleden met alle gevolgen van dien. Alle artsen, een 6000, schreven gelijktijdig deze brief zodat onze hoogste beschermengel deze briefjes prachtig als closetpapier kan gebruiken omdat dat er ook niet meer is. De mannen moesten blij zijn, maar nee, hij was blijkbaar woest. Slecht voor het hart. Ondankbare, alles weghalen en nog nooit genoeg.

Al met al is het voor Oom Jan niet al te best. Vermoed wordt dat ze in Amersfoort zitten in het concentratiekamp. Is het voor een gewoon mens al niet te best, laat staan voor Oom Jan met z’n 210 cm. lengte, en groot gewicht. Ook hier in de stad zijn verschillende dokters opgepakt en de anderen zijn niet thuis. Het gevolg is natuurlijk dat een dokter moeilijk te krijgen is, de mensen laten hun neus niet zien, en zijn “poter”. Bij onze buurlieden Weda werd hun eerste kind verwacht, echter pas over enige weken, maar nee, deze baby diende zich uitgerekend gister aan met alle gevolgen van dien. Geen dokter en geen baker die nog met vacantie was, en een man en een vrouw die van toeten noch blazen wisten plus daarbij komend dat het kind uitermate vlug geboren werd. Mevrouw Weda zei, ik moet even naar de WC voor een plas, maar nee, het was de baby. In normale tijden is iets dergelijks al een puzzle om alles te klaren. Nu helemaal. Buurvrouwen Span en Zondervan hielpen zo goed als ze konden en ergens werd er een dokter opgescharreld zodat moeder en kind gescheiden en in bed geholpen konden worden. Weda stond te trillen op z’n benen.

Moeder is vanmiddag naar grootmoeder de Jong in Oenkerk geweest om haar voorzichtig mee te delen dat ook Oom Jan gevangen genomen werd. Omdat Vader zondag jarig was, liet ze vragen of alle broers en zusters geschreven hadden. Waren er felicitatie brieven ontvangen dan was alles in orde. Nu moest wel gezegd worden dat de brief uit Alkmaar ontbrak. Ondanks de 94 jaar is ze geestelijk nog steeds bij de pinken en weet haar weetje wel en iets op de mouw te spelden of verzwijgen is niet goed mogelijk. Niet alleen dat we ’s avonds vroeg binnen moeten zijn ook alle wegen en wegjes naar de stad toe, alsmede het station wordt gecontroleerd door de Grune Polizei die aan ieder het persoonsbewijs vraagt om te zien of men in de termen valt om meegenomen te worden voor de arbeidsinzet.

Deze week op een avond weg geweest om bessen naar een kwekerij waar 30 pond voor ons klaar stond zodat de kinderen deze winter weer bessensap kunnen drinken. Het is nog een heel werk met koken en uitzwavelen van de flessen om schimmelvorming te weren. Toen we heen gingen werden we aangehouden en moesten de papieren laten zien en we werden heel even ondervraagd, op de terugweg gewoon door gelaten ... Het schijnt dat deze hele gang van zaken veel jongens op de zenuwen gaat werken en ze zich dan maar aanmelden, want gezond en wel thuis zitten en je kapot vervelen, want velen kunnen zich zelf niet bezig houden, dat is voor velen een te grote opgaaf. De moeders zullen het weggaan opkeren maar de jongens zelf lokt het avontuur en het gevaar ook nog.

Melden ze zich ergens aan dan worden ze meteen vastgehouden en de familie moet maar een koffertje spullen brengen, de volgende dag reeds op transport, op weg naar de lopende band in Duitschland. Gerard Huizinga zit in Berlijn en vindt het werk vrij vermoeiend en zeer eentonig. Voor de rest gaat het wel met het eten en de bombardementen. De nachten zijn erg kort zodat de Tommy’s Berlijn niet goed kunnen halen. Het Ruhrgebied profiteert ervan, vooral door phosphor bommen waarover de Duitsche pers zich gaat beklagen. Naar men zegt spatten deze dingen in de lucht uitelkaar zodat een regen van fijn verdeelde phosphor op de daken neerkomt en alles in lichterlaaie zet. Het blussen valt niet mee omdat phosphor zodra het droog is uit zich zelf weer begint te ontvlammen.

Hiernaast een stukje uit de krant over de vermoording van een N.S.B’er. Vooral de laatste tijd wordt er nog al eens een overhoop gestoken of geschoten. Minister Posthuma, een postbode, een inspecteur van politie om enkelen van de laatste weken te noemen. De N.S.B’ers hebben echter eerst zelf na te gaan welke beestachtigheden uitgehaald kunnen worden in de concentratiekampen waar geen haan naar kraait. De mensen die naar zo’n kamp gaan zijn steeds diep te beklagen en men mag blij zijn het levend ervan af te brengen, al zal dat pas na de oorlog blijken want men gaat de poort wel binnen maar nooit naar buiten. De behandeling die de dokters ondervinden zal wel wat meevallen, het is denkelijk een persoonlijke wraakneming van Seys Inquart.

Zojuist belde Moeder op dat Oom Jan weer vrijgelaten is en op weg naar huis. Het was een buitengewoon opvallende figuur geweest in z’n generaalsuniform. Wat dat precies betekent horen we later wel eens, naar gezegd werd droegen ze allemaal gevangenis kleren en werd hun haar afgeknipt. Voor Oom Jan was er natuurlijk nooit een pak te vinden dat hem paste, vandaar vermoedelijk z’n uitzonderlijke kledij. Met de oorlog gaat het slecht, een mooie zin, maar ik weet niet beter, de toestand te schetsen. Er zit totaal geen schot in, er gebeurt niets. Geen offensief, geen invasie en wij maar wachten en duimendraaien.

Zuster en zwager zijn pas weer naar Amsterdam vertrokken na een vacantie van een dag of tien, ze hebben zich bij Vader en Moeder weer wat bij kunnen eten en vooral bij kunnen slapen. Het leven is er erg onrustig zo met het afweergeschut voor de deur dat de Tommy’s steeds probeert te verjagen wanneer die even komen zien. Ook de eterij is er slecht ter illustratie nevenstaand stukje uit de krant. Wat is het hier in Leeuwarden dan rustig en wat het eten betreft zoveel beter dan in de grote steden in het Westen.

In de zaak is het stil, van 12 tot 28 juni inventarisatie van textiel en van meubelen met tegelijkertijd een verkoopverbod. Op 1 juli invulling, aangifte en betaling van omzetbelasting, enkele vereveningsbelasting, loonbelasting, ziektewet, ongevallenwet zodat je hele dagen bezig bent met improductief werk terwijl de verkoop stil staat (dat wilden we toch zo graag ?). Zelfs geen reparatie aan matrassen omdat daar vulling en tijk voor nodig is en dat is ook op de bon. Er zal na die inventarisatie wel een vordering komen en dus is de voorraad maar niet te hoog eens opgegeven en zijn verschillende dingen “vergeten”. Al met al is het zakendoen vastgelopen en maakt Jeltje maar matrassen van papier met kunstzijden damast, gevuld met watten, reeds bestemd voor mogelijke vordering zodat het goeie goed in huis kan blijven. Het enige lichtpunt in deze tijd is het krampachtig vasthouden van de overheid aan de loonhoogte anders zou er nog meer geld druk op de prijzen gaan oefenen.

Gelukkig dat de kinderen niets van de beslommeringen die de oorlog meebrengt, merken. Ze spelen vrolijk om ons heen terwijl Mama het eten bij elkaar moet scharrelen en ik de zaak op gang probeer te houden om de benodigde centen, en niet zo weinig ook, te fourneren. Marijke gaat fleurig naar haar schooltje en krijgt nu grote vacantie, zes weken staat er voor. Thoma loopt nu alleen en scharrelt zeer parmantig door de kamers en gang heen en weer, ze beziet alles nauwkeurig en gaat kraaiend van plezier verder, op zoek naar nieuwe heerlijkheden. Vorige week “knoffelde” Marijke een vier of vijf treden van de trap naar beneden en kwam met haar neus ergens op terecht. Brullen geen gebrek natuurlijk met dikke tranen: “Nu is Marijke dood, nu is Marijke dood”. Hu, hu, en luide snikken volgden. Zo beleven ook de kinderen hun verdrietelijkheden maar gelukkig zijn ze het vlug weer vergeten.

Mama was vandaag op kousenjacht, winkel in winkel uit, maar bij Corset Sterk kreeg ze tegelijk met het nee zeggen van de winkeljuffrouw een knipoog, er waren n.l. meer mensen in de winkel. Toen ieder de deur uit was werden van onder de toonbank vlug een paar kousen overhandigd. Bonnen bij de vleet, maar kousen ho maar. Met de kleren gaat het nog wel bij ons, Mama heeft zich van een stevige katoenen weefstof, een soort meubelbekleding, een keurig mantelpak laten maken. Het past prima en is denkelijk heel sterk, door de zaak en via de Gima komt er af en toe iets boven water dat goed bruikbaar is.

Vannacht is de eerste razzia in verschillende straten in Huizum gehouden. Huis aan huis werd midden in de nacht aangebeld en de boel werd doorzocht en natuurlijk werden verschillende radio’s en jonge mannen ingepikt waar niet tijdig een schuilplaats voor gebouwd was. Ook op de Groningerstraatweg bij Oma stapten midden in de nacht twee man naar binnen en wilde niet geloven dat Moe alleen woonde. Toen ze een laad van het pultrum open trokken, begon ze Pa aan te halen, die zo’n correcte militair was geweest en zo iets nooit zou doen. De Duitschers lachten maar wat maar gingen rustig en correct verder met alle lichten aan, net alsof er geen verduisteringsplicht bestaat.

Vanmorgen om zes uur opgestaan om melk te halen in Jellum, wat ik bij gebrek aan melkflessen maar vervoer in een schoongemaakt blik van “Antivries” (onze vrachtauto bestaat ook nog steeds, de luchtbescherming heeft er nog een beschermende hand over kunnen uitstrekken). Aan het eind van de Schrans stonden vier “Groene” te waken dat geen jongeman de stad uit trok maar mij lieten ze gewoon passeren en werd me ook niet gevraagd wat ik vervoerde. Melk en groenten niet in het groot gehaald wordt schijnbaar oogluikend toegestaan, mogelijk zijn er geen controleurs genoeg, trouwens van die mensen verdwijnen ook naar Duitschland. Vanmorgen werden de veemarkt en het Zaailand waar markt was, omsingeld, de mensen in een hoek gedreven en controle op de persoonsbewijzen. Misschien weer enkele candidaten voor een tewerkstelling.

 

6 juli 1943

Vannacht de huiszoekingen in onze buurten gehad, die om negen uur begonnen en tot een uur of drie doorgegaan zijn. Drie zwaar bewapende mannen met helmen diep over de ogen, lange jassen, krakende laarzen en een groot geweer in de hand, zo stapten ze elk huis binnen. Boe kinderen, ik ben je vader! Bij ons zijn ze niet geweest, wel bij Vader en Moeder maar daar waren ze zo weer verdwenen, hier en daar toefden ze wat langer, bezagen portretjes en keken in kasten en laden. Weda had ze wel op bezoek gehad, in zijn kleine winkeltje drie forse kerels, ze konden zich nauwelijks wenden of keren. We hadden de schutten voor de ramen, alles dicht, en de bel zat tamelijk hoog, die hebben ze niet gezien vermoed ik. Gisteravond moest het grote transport van ingerekende en vrijwillig gekomen jongens vertrekken, richting oostwaarts, op weg naar de lopende band van oorlogsmateriaal.

 

10 juli 1943

De invasie op Sicilie is begonnen vanuit Noord Afrika. In Rusland hebben de Duitschers een offensief ingezet. De vliegvelden in Noord Afrika worden dag en nacht aangevallen, het lijkt er op dat de invasie zal beginnen,en dan maar hopen dat de opmarsch “vertuten”heeft en het niet een dooie mus is die propagandistisch tot een struisvogel wordt opgeblazen. De koningin moet gezegd hebben dat ze niet eerder weer zou spreken dan op vaderlandse bodem. De Duitschers zouden de aardbeien en kersen nog kunnen vorderen maar van de appels en peren moeten afblijven. Het lijkt allemaal zo mooi, maar mogelijk is het overwicht nu al zo groot dat het sprookje werkelijkheid kan worden. Alles hangt er van af wie de meeste tanks en vliegtuigen heeft en kan maken.

Het overwicht van Amerika wordt met de dag groter en daar heeft Duitschland geen antwoord op want de hoeveelheden materiaal die per dag vernietigd en onbruikbaar gemaakt worden is onvoorstelbaar groot ondanks de aanvullingen die de slaven klaar stomen. Er gaat meer af dan er bij komt en dus gaat Duitschland onherroepelijk verliezen tenzij ze iets uitvinden dat meer effect sorteert, dan het gewone wapentuig. Men heeft het maar over geheime wapens.

Thoma vergastte Mama net weer op een “vieze schietbroek” vanwege de kiezen krijgerij. Voor elk paar tanden en kiezen die ze krijgt een halve week oppassen want anders zijn de billen van onze jongste hummel in een ogenblik rauw en zeer gevoelig. Het vervelende is dat ze pertinent vertikt haar behoeften in het potje te deponeren. Soms kan ze er een half uur opzitten zonder resultaat, ze heeft haar luier echter nog geen twee tellen om of de klont zit er al in. Was het zeep en gas probleem niet zo urgent och dan was het niet zo erg, nu evenwel maakt het Mama driftig: Hoe krijg ik de rommel weer schoon, Rot Moffen. Dat is bij iedereen steeds de slotzin in welk omstandigheden men ook verkeert. Op de fiets met lekke banden, in de trein met coupé ramen zonder glas en vooral op de run naar eten.

Het is in de zaak zo stil dat ik uit verveling maar wat aan het schrijven ga, voor slaapkamers en bedden worden nog geen vergunningen uitgegeven zodat er alleen voor de verkoop krantenbakken, naaidoosjes en wat versiering overblijft waar nu niet direct van te bestaan is want van handel moeten we leven. De eenvoudigste dingen zijn niet meer te krijgen, spelden, drukknopen om maar te zwijgen over dekens, kapokmatrassen , opklapbedden. Je moet je maar redden met wat je hebt en blij wezen als er nog eens wat bij komt waarvan de kwaliteit niet al te gek is.

Lange rijen mensen voor de distributiekantoren en de groentenwinkels. Zaterdagsmorgen files voor de bakkerswinkels om een ons koekjes voor de zondag. Geen auto’s, fietsen met houten banden of namaak rubber, en soms ratelend zonder. Een voordeel je hebt geen bel nodig. Kinderen op blote voeten op straat. Vorige week hadden alle groentewinkels alleen maar doperwten zodat we zaterdag erwten aten, zondag erwten en 's avonds idem om brood te sparen.

 

23 juli 1943

Woensdagmiddag voor het eerst met z’n vieren naar Grootmoeder in Oenkerk geweest om de kinderen te laten bekijken. Keurig uitgedost in hagel witte jurkjes waren de beide peuters waar Mama meer zorgen om heeft gehad dan zich laat beschrijven. Omdat het voor Grootmoeder al spoedig te druk werd, de tuin maar even in en een kort wandelingetje gemaakt waar Thoma natuurlijk direct in de modder ging zitten en de handjes in de drap begroef. Mama zag haar kinderen in “torren” veranderen.

Toen we om acht uur de boterham op hadden en weer thuis waren, telefoneerde ik even met mijn “vaste boer” om de volgende morgen weer melk te mogen halen. Beter was het dezelfde avond nog te komen want donderdagmorgen zou er een intensieve controle plaats vinden. Het zat nl. zo dat de directeur van de controledienst zelf ook klandestien melk kreeg en nu op zijn beurt de boer weer waarschuwde wanneer er gecontroleerd zou worden. Aangezien men echter het controle apparaat hier in Friesland niet vertrouwde, en van Den Haag uit bezien terecht, waren er zestien N.S.B. controleurs uit Holland naar Leeuwarden gezonden om de boel hier op poten te zetten en veel bonnetjes te moeten maken. Veertien dagen zullen we kunnen genieten en oppassen dat we er niet in vliegen.

Zo rolt het leven voort met veel optimisten die zeggen dat de oorlog voor de winter gedaan is want de Russen zetten alles op alles om doorbraken te forceren. Sicilie wordt overstroomd door Engelsen en Amerikanen die gestaag verder oprukken. Rome 3 uur lang gebombardeerd door 500 Tommy’s. De Paus schrijft nu dat hij niet had geweten hoe verschrikkelijk dat was en staat in vuur en vlam en schrijft bovendien protesten. Waarom is Rome niet tot open stad verklaard? Waarom heeft de Paus niet z’n stem laten horen tegen de jodenvervolging of tegen enkele bombardementen op Engelse steden in 1940-1941? Nu hij zelf met onheil wordt geconfronteerd, nu begint hij te protesteren. Een wonderlijk idee zal het zijn als het opeens vrede is, mogelijk dat de moeilijkheden van de opbouw niet gering zullen zijn, maar de plotselinge verschrikkingen van bombardementen zijn dan fini.

Tiet en Willem zijn gespaard gebleven doordat de Tommy’s onnauwkeurig hun bommen richten en Fokker niet geraakt hebben, waardoor ook hun huis dat er tegenaan gebouwd is niet getroffen werd. Een koffer met waardevolle dingen hebben ze maar naar Vader en Moeder gestuurd, maar ja wat moeten ze doen? Overdag is Willem steeds op de electrische centrale en heeft af en toe ook nachtdienst terwijl in de stad bijna geen huis te krijgen is. Aan de andere kant moet hij direct te beroepen en aanwezig zijn als er wat mis gaat. In Amsterdam gebeuren ook wel ongelukken, je weet niet waar je geluk zit, want boven op het Carlton Hotel is pas een vliegtuig neergekletst. De beide benedenkamers worden verenigd en werden de muren er tussen uit gebroken zodat we een mooi zaaltje voor stalen meubelen krijgen die er trouwens momenteel niet meer zijn. Maar goed, optimistisch blijven ...

Linoleum kregen we van Slauerhoff in ruil voor een paar Auping matrassen en Teyema had nog wat behang en verf. Het nieuwste mopje is: Wie draagt de beste regenjas ? Het antwoord: De Koning van Italie want die heeft twintig jaar onder de “douche” gestaan en begint nu pas nattigheid te voelen.

Nu volgt er een stukje in mijn dagboek door Mama geschreven. Ik stel papier en potlood gaarne ter beschikking van mijn geliefde echtgenote om haar hart vol grieven eens te luchten betreffende zijn uitvoering der verduistering welke naar haar bescheiden mening hemeltergend is maar nu door haar goede zorgen evenwel in prima conditie gemaakt werd tesamen met beter regeerbare krachten dan mijn eigen persoon.

“Nu wil ik eindelijk ook eens wat schrijven over de ongemakken van de oorlog. Die verduistering is een groot lot. Toen de verordening tot verduisteren kwam, begon een ieder naar hartelust te plakken en te knoeien. Mijn echtvriend, zeer benauwd dat de politie ook maar een millimeter kiertje licht kan zien, toog dapper aan het werk. Hoe of de verf aan de kozijnen enz. er uit zou gaan zien, dat kon niet veel schelen. ’t Resultaat moest prima ”donker” zijn. Hij begon dus met de badkamer, een vertrek waar ’t afdoende moest zijn (nota bene één raampje in een donkere steeg). Hierover heen werd een grote zwarte lap gehangen, langs de zijkanten nog eens stroken voor de luchtroosters. Wilden we niet het licht aandoen om iets te zien dan moest het doek aan een punt opgelicht (zoals een zakdoek diagonaal vouwen) en zo verkreeg men enig licht.

Na een jaar kreeg “Mama” tegeltjes in dat vertrek en zorgde voor een eenvoudig landhuisstof gordijn, dubbel op rail, ’t geen alles veel behendiger maakte en veel electrisch licht bespaarde. De slaapkamerramen werden vervolgens helemaal dichtgeplakt met verschillende stukken zwarte stof en papier al naar er voorraad van was. Vervolgens werd een raam half open gelaten, de raamkozijnen geverfd en er werden twee eenvoudige zwarte rolgordijnen gemaakt op “Mama’s” initiatief. De keuken en gang werden op dezelfde manier bedorven en succesievelijk weer met behulp van de Heer Teyema en Mama in orde gebracht.

O ja, in ’t eerste jaar oorlog mochten we niet eens in de voorkamer wonen, Papa was weer voor het dichtplakken en Mama wou dit niet. Maar toen de wand tussen voor en achterkamer werd uitgebroken moest er toch iets gedaan worden en toen werd het netjes gedaan. Of meerdere heren des huizes zo’n rommel gemaakt hebben, ik weet het niet, maar dit was raar, alles leek een pakhuis, zodat ik in het vervolg zelf de zaak ga verduisteren met behulp van Van Dijk en de stoffeerders. Dat zijn mensen waar wat mee te beginnen valt."

 

26 juli 1943

Maandag. Even een paar korte punten die ons vandaag in grote spanning en vreugde gehouden hebben. Allereerst: Mussolini heeft de benen genomen en is afgetreden. Hij heeft zeker z’n buik vol van de oorlog en z’n broek vol angst en laat de liquidatie van Italie aan een ander over en wil denkelijk als een vergeten burger z’n laatste levensjaren of levensdagen misschien in vrede slijten. Hoe ze het land van totale ineenstorting willen redden is mij een raadsel tenzij de Duitschers zo sterk zijn dat ze de zaak alleen wel afkunnen.

We zien met een grote belangstelling de verdere gang van zaken tegemoet zegt men aan de overkant en het blijft ijskoud. Het zijn en blijven orgeldraaiers heeft Viruly eens gezegd op een lezing over de Italianen. De wijze waarop ze in de oorlog gegaan zijn was al zeer fraai en de manier ze de zaak laten zitten nu de kansen gekeerd zijn tonen de orgeldraaiers manieren wel heel duidelijk.

Gistermiddag weer een aanval op Fokker, en deze keer goed raak, de halve fabriek weg. Alle huizen op de Papaverweg min of meer flink beschadigd, alle ruiten stuk. Tiet en Willem waren toevallig in Den Haag waar ze door de portier van de Centrale werden opgebeld dat ze gedonder in de glazen hadden gehad. Door de goed rake aanval zijn er nu geen doden te betreuren.

Dat er gistermiddag wat aan de hand was merkten we op doordat er bij Jelsum waar we met z’n vieren aan de kant van de weg in het gras zaten, plotseling een rode lichtkogel op het midden van het vliegveld met een knal uit elkaar spatte en nog geen tien tellen later stoven de eerste jagers de lucht in. Twintig telden we waarna nog 6 gevechtsbommenwerpers volgden. Vanmorgen alweer bommen bij Tiet in de buurt, nu op de zuurstoffabriek en weer op Fokker z’n zomerhuisjes en kunstbomen. Fokker is nu voor ¾ weg en wordt blijkbaar niet weer opgebouwd, het personeel maar naar Duitschland is de kortste klap. Tiet en Willem hun huis ziet er mooi uit. Doordat ook bommen vielen op het vliegasterrein dat vlak achter hun woning ligt is alles roetzwart geworden.

Dr. Dengg, hun buurman die net aan het zonnebaden was en natuurlijk in z’n nakie moeilijk over straat naar de schuilkelder kon rennen kwam na afloop als een neger weer te voorschijn uit een kuil in de grond waarin hij zich verborgen had. En zelfs trottoir tegels, wie weet waar weg, stond op z’n punt in het betonnen dak van het huis en bij de buurman een leeg olievat en van allerlei andere rommel rondom de huizen. Gordijnen met grote winkelhaken, en roetzwart, kopjes, vazen en lampen stuk. Zware dingen als een piano werden verzet maar een staande schemerlamp op 1 poot blijft staan. kasten vliegen open en het serviesgoed eruit. Grote gaten in het plafond waar kalk en riet nu zichtbaar zijn. Een enorme smeerboel was het resultaat en het beroerde van alles is dat de zenuwen moeilijk bestand blijken te zijn tegen de vele emoties van telkens loeiende sirenes met de angst, vallen er ook bommen.

Gistermorgen kwamen hier in Leeuwarden een zeer grote formatie Tommy’s overvliegenwaar wij rustig naar staan te zien of liever horen, want ze vliegen zo hoog dat je ze niet kunt zien maar in Amsterdam zou zo iets weer hartkloppingen veroorzaken. De overtrekkende Amerikaanse vliegende forten schijnen geweldig machines te zijn met acht man bemanning en een zeer duidelijke pantsering die tegen de Duitsche jagers opgewassen zijn en er verschillende van wegschieten.

Dinsdagmorgen ben ik nog een keer naar Jellum geweest en heb m’n vijf liter gekregen. Rustig teruggefietst, geen mens aangekeken en op het zadel zitten soezen. Tien minuten achter me aan een dame die door de controleurs gesnapt werd. Ze wilde de naam der boer niet zeggen en werd meegenomen naar het politiebureau en zo lang opgesloten totdat het adres door haar bekend gegeven werd. De 40 liter melk die per dag achter gehouden werd moet nu maar omgezet worden in boter. Het smokkelen gebeurt dan wel door minder mensen maar blijft moeilijk. De boete die de boer krijgt wordt dan wel weer in de prijs der boter verdisconteerd. Hoofdelijke omslag.

 

29 juli 1943

Ger haar verjaardag op een warme zomerdag en begint het een dezer dagen te regenen na een lange periode van droogte, dan komen er veel groenten klaar, tot zo lang moeten we maar wachten op worteltjes en tomaten, toch hebben we met elkaar een gezellige dag gehad en kan Mama terug zien op een goed jaar met twee gezonde kinderen en een echtgenoot zonder blaam of vrees.

Het gerucht van overgave van Italie is jammer genoeg een fata morgana geweest, we zullen maar denken van uitstel komt geen afstel en moed houden, ondertussen gaat de bommenregen voort. Als Mussolini, de sterke man, er geen licht meer inziet, het kan natuurlijk ook zijn dat men hem de schuld geeft van de rampen die Italie treffen, dan zullen anderen er ook wel niet veel meer van terecht kunnen brengen. Mussolini weg en de krijgskans keert. Larie. Maar er moet nu eenmaal een zondebok zijn. We willen te vlug en rekenen in dagen en maanden terwijl dit jaren moet zijn.

Churchill sprak indertijd voorlopig van vijf jaar en toen schrokken we daar erg van maar het begint er op te lijken. De Duitschers toentertijd blijkbaar ook, ze schreven tenminste, om ons kan het 10 jaar duren. Wij zijn niet bang, en in ons volste recht. Wat onze buurlui onder recht verstaan dat weten we nu, Maar ja degene die wint heeft het recht aan zijn kant en in oorlogstijd is het recht krom.

Tiet en Willem gaan denkelijk verhuizen, ze kunnen een zolder etage in Amsterdam krijgen, vier hoog, zolder etage op de Stadhouderskade. De bakker, groente- en melkboer durven niet meer aan huis in “Noord” komen. Zo’n zolderetage is anders ook niet alles, mogelijk komt er nog wat beters. Weer een krantenknipsel met een zeer zonderlinge en niet te begrijpen inhoud.

De opperbevelhebber Eisenhouwer heeft blijkbaar al aangeboden om krijgsgevangenen vrij te laten als Italie capituleert maar Duitschland zal achter de schermen de regering in Rome wel onder de duim houden. Toch kan de weerslag op het Duitsche volk wel groot zijn en een gevoel van onbehagen te voorschijn roepen mede door de steeds groter wordende bombardementen op alle mogelijke Duitsche steden. Hamburg kreeg b.v. weer 3000 ton op z’n daken terwijl de Russen langzaam maar zeker verder opdringen. Toegegeven hebben de Duitschers dat ze Bochof vanwege de elastische oorlogsvoering ongehinderd konden verlaten. Mooi zeid: Op 30 juli stonden deze drie artikelen in de krant die elk voor zich zelf spreken en de druk die van boven af op ons volk gelegd wordt, het echter zelfs eens genoeg toont.

Zondagmorgen nog weer eens fijn getennist, veel dames met vacantie zodat wij heren het terrein alleen hadden en vele dubbels konden spelen met voor degenen die in de zon moesten wachten een drankje surrogaat kwast, of druivensap. Best uit te houden. De laatste nieuwtjes worden dan uitgewisseld en je kan je in vredestijd wanen want aan de bladeren van de bomen kan je niet zien dat het oorlog is. Plotseling een knal en een lichtkogel boven het vliegveld en even later een oorverdovend lawaai van de opstijgende jagers die moeten vechten tegen andere jagers en hoevelen moeten meteen doorstijgen naar de hemel? Het lawaai is over en we praten verder over melk halen! Haal de melk en sla je dan de flessen voor vrouw en kinderen op het aanrecht zet, dan voel je dat je een goed werk verricht hebt en stijg je in eigen ogen heel wat in achting.

Naar dagboek deel II

Terug

RECHTSTREEKS NAAR: